در سلك انتظام در نيامده . مبالغهاى كه حضرت سلاطين پناه را به سرعت اتمام اين مجلد بود ، در ييلاق و قشلاق و تلال و وهاد ، بندهء خاكسار را از ركاب فلك قدر جدا نمىگذاشت و در سايهء هماى همايون جاى داد و حوصلهء آرزو را از اطعمهء مطبخ عنايات معمور و آبدان مىداشت و زمان اهمال و امهال ، در انشاء فصول بغايت مضيق مىفرمود . چنانچه انشاء هر فصلى غايت ما فى الباب به سه روز به اتمام مىرسيد . » « 1 »
در باب اول اين كتاب شرح حوادث اواخر حكومت سلطان محمد ( 883 - 851 ) و فوت اوست و سپس جلوس كارگيا ميرزا على ( 910 - 883 ) و سوانح سلطنت او نوشته شده است . باب دوم دربارهء سلطنت سلطان حسن ( 911 - 910 ) و عزل و قتل ميرزا على و كشته شدن سلطان حسن است و باب سوم به شرح سوانح دوران سلطنت سلطان احمد خان ( 943 - 911 ) اختصاص داده شده است .
چنان كه مىدانيم آخرين حوادثى كه در تاريخ گيلان و ديلمستان سيد ظهير - الدين مرعشى از آنها ياد شده است ، حوادث سال 894 قمرى است و با اينكه چهارده سال قمرى شرح سوانح اين دو كتاب همزمان و موازى يكديگرند ، اما شباهت زيادى ميان آنها نيست و بيست و شش سال ديگر از حوادث تاريخ خانى را بايد دنبالهء تاريخ سيد ظهير الدين دانست .
مرحوم ميرزا محمد خان قزوينى بر نخستين صفحات نسخهء چاپى كه از اين كتاب در دست داشته ، نوشته است :
« ذكرى از اوايل شاه اسمعيل و اقامت او در گيلان قبل از خروج ، و اين قديمترين مصنفى است كه ذكرى از آن يافتهام و جزئياتى در خصوص اين مدت شاه اسمعيل دارد كه هيچجا ندارد و همچنين بعدها در تضاعيف كتاب بسيارى از سوانح شاه اسمعيل ذكر مىكند كه بواسطهء قدم تأليف كتاب 921 بسيار مهم است « 2 » . »
هامش
( 1 ) - صفحهء 390 و 391 همين كتاب .
( 2 ) - ذكر شاه اسمعيل در صفحات 81 ، 91 ، 101 ، 102 ، 103 ، 108 ، 148 ، 222 ، همين كتاب ديده مىشود .