تاريخ خانى و ارزش آن
كتاب تاريخ خانى تأليف على بن شمس الدين بن حاجى حسين لاهجى شامل تاريخ حوادث چهل سالهء گيلان ، از سنهء 880 تا 920 هجرى قمرى است .
اين كتاب به دستور سلطان احمد خان ( 943 - 911 ) از سلاطين كيائى گيلان در نيمهء محرم سنهء 921 شروع به تأليف شد و در نيمهء صفر سال 922 به اتمام رسيد « 1 » . مؤلف دربارهء نحوهء گردآورى مطالب كتاب و نظر سلطان احمد خان نسبت به اين مطالب چنين نوشته است :
« كيفيت تمهيد مقدمات آنكه چون بر مراياى صفاىخاطر خدايگان ، جهان پناه ، لطف إله كه گوى كمال در انواع خصال از جهانداران ربوده و دلايل قدرت و كامگارى در اصناف آداب به جهانيان نموده ، تميز فضيلت انشاء و مزيت ترتيب قواعد املا چنان مبرهن بود كه دقيقهاى بر رأى مبارك پوشيدگى نداشت . چنانچه تمام فصول اين كتاب را به مجرد يك توجه اقرار مىفرمود . جملگى مقالات و حكايات را به ذهن دراك بسط مىنمود و نهال عبارت را به ازهار و جازات معانى زينت مىداد و از زلال تميز تقرير ، چشمهء فصاحت روان مىگردانيد . به حيثيتى كه نكتهاى از اين كتاب و سطرى از اين تأليف بىاطلاع و رخصت نواب همايون محرر و مكتوب نشده و
هامش
( 1 ) - صفحهء 7 و 391 همين كتاب .