زمان هولاكو خان ( 654 - 663 )
خواجه نصير الدين طوسى
كنيت آن جناب ابو جعفر است و نامش محمد بن حسن و خواجه نصير . در اصل از ساوه است ، اما چون در طوس متولد شده نشو و نما يافت ، به طوسى مشهور گشت و آن جناب در تمامى اقسام حكمت بر حكماى اعصار و علماى ادوار رتبهء تقدم داشت و در ساير علوم معقول و منقول به قلم جودت طبع و حدّت ذهن نقش كمال مهارت بر لوح خاطر نگاشت و كيفيت افتادن خواجه به قلعهء ميموندز و رسيدن او به درگاه ايلخان چنان بود كه در زمان مستعصم خليفه ، جناب خواجه روزى چند در ولايت قهستان ساكن شد و حاكم آن خطه ، ناصر الدين محتشم ، ابواب لطف و كرم بر روى روزگار آن علامهء عالىمقدار گشاده آن جناب در آن ايام كتاب اخلاق ناصرى به نام او تأليف نمود و قصيدهء عربيه در مدح مستعصم خليفه در سلك نظم كشيده به بغداد فرستاد و ابن علقمى را اين صورت موافق مزاج نازك نيفتاده بر پشت همان قصيده به ناصر الدين محتشم نوشت كه مولانا نصير الدين به خليفهء روى زمين آغاز مكاتبات و مراسلات فرموده ، از اين انديشه غافل نبايد بود و اين امر بزرگ را خرد نتوان شمرد و چون آن نوشته به نظر ناصر الدين نازنين [ كذا ] رسيد ، خواجه را حبس فرمود و در وقتى كه در نزد علاء الدين محمد به قلعهء الموت يا ميموندز مىرفت آن جناب را همراه برده به او سپرد ، بنابرآن ، آن علامهء زمان چندگاه به حسب ضرورت در ميان ملاحده اقامت نمود و چون اساس دولت آن طايفه به صدمت سپاه مغول درهم شكست خواجه از ميموندز بيرون آمده به خدمت ايلخان پيوست و به اصناف الطاف اختصاص يافته در سلك خواص و مقربان منتظم شد و بنابر آنكه وفور تعصب مستعصم در مذهب در نزد خواجه نصير ظاهر بود ، هولاكو خان را بر آن داشت كه به صوب بغداد لشكر كشيد تا مهم بغداديان بدانجا انجاميد كه سابقا مذكور گرديده . از جمله مؤلفات خواجه ، شرح اشارات و متن تجريد و نقد محصل و زبده و تذكره در حكمت و معينيه در هيئت و اوصاف الاشراف در سلوك و اخلاق ناصرى و تنسوقنامهء ايلخانى مشهور است و نكات و دقايق آن كتب بر السنه و افواه جمهور علما و فضلاى مذكور و تاريخ وفات