ب - خلاصة الاخبار فى بيان احوال الاخيار :
ظاهرا اين كتاب دومين تأليف خواندمير باشد . خود او در مقدمهء كتاب مىگويد كه او پس از آنكه طرف توجه امير عليشير واقع شده و اين وزير كتابخانهء خود را به اختيار او گذاشته توانسته است در ظرف شش ماه مندرجات كتاب خلاصة الاخبار را از آن كتابخانه و به نام امير عليشير استخراج كند . اين است عين عبارت خلاصة الاخبار : « اما عالم السر و الخفيات آگاه است كه اگر نه يمن اعتنا و حسن اهتمام عاليحضرت خداوندگارى هدايت شمارى بودى آنچه در قرب ششماه نوشته شده به مدت شش سال به اتمام نرسيدى » .
قسمت تاريخى اين كتاب به وقايع سنهء 875 ، يعنى جلوس ثانوى سلطان حسين بايقرا تمام مىشود ، ولى از مطالبى كه در شرح زندگانى پسران ابو سعيد خان بيان مىكند معلوم مىشود كه نسخهء نهايى كتاب در 905 اتفاق افتاده ، خلاصة الاخبار شامل است بر يك مقدمه و ده مقاله و يك خاتمه ، بدين ترتيب : مقدمهاى در خلقت عالم ، مقالهء اول در احوال انبيا ، مقالهء دوم در احوال حكما ، مقالهء سوم در احوال سلاطين قديم ايران و ملوك عرب ( آل لخم و غسانيان و ملوك حمير ) ، مقالهء چهارم در سيرت حضرت رسول ، مقالهء پنجم در احوال خلفا راشدين و ائمه ، مقالهء ششم در احوال بنى اميه ، مقالهء هفتم در احوال بنى عباس ، مقالهء هشتم در احوال طاهريان و صفاريان و سامانيان و آل بويه و آل زيار و غزنويان و اسماعيليهء مغرب و ايران و سلاجقه و خوارزمشاهيان و اتكابكان موصل و آذربايجان و فارس و لرستان و قراختائيان و آل مظفر و سربداريه و غوريان و مماليك غورى و ملوك كرت ، مقالهء نهم در احوال چنگيز خان و اولاد او ، مقالهء دهم در احوال تيمور و جانشينان او تا سال 875 ، خاتمه در وصف هرات و ترجمهء احوال و مشاهير معاصرين مؤلف .
اين كتاب بعدها اساس تأليف حبيب السير قرار گرفته است . نكتهء قابل توجه در باب اين كتاب آنكه ، بعضى از دانشمندان من جمله معتمد الدوله فرهاد ميرزا در هويت مؤلف اين كتاب به اشتباه افتاده و او را پسر خواندمير دانستهاند « 1 » در صورتى كه خواندمير خود به نوشتن كتاب خلاصة الاخبار تصريح مىكند به اين شرح :
هامش
( 1 ) . زنبيل ، صص 39 و 99 و 200 .