فصاحت و شعر و بلاغت سرآمد زمان و اعجوبهء دوران بود . . . و در معما طبعش بهانگيز بود « 1 » » ، ولى از او شعرى روايت نكرده است . براى خواندن نمونهاى از اشعار او رجوع كنيد به حبيب السير در انتهاى فصل چنگيزيان و جزو چهارم از جلد سوم ص 3 و خاتمهء جزوات ديگر آن كتاب و صفحهء 267 و 268 از همين كتاب .
از سال 903 كه سال تأليف اولين كتاب خواندمير است تا 942 كه كتاب زندگانى او به پايان مىرسد ، سراسر عمر اين نويسنده تحرير كتب و ضبط وقايع و تجديدنظر در نوشتههاى خود گذشته است ، به همين واسطه اين مؤلف يكى از پركارترين مؤلفين و مورخين ايرانى است و خوشبختانه تمام آثار او كه همه در موضوع تاريخ و اخبار و ادب است باقى ماند ، اگرچه دو تاى آن بيشتر به چاپ نرسيده است . اينك شرح مجملى از هريك از كتب او :
الف - مآثر الملوك :
اين كتاب را از آن جهت پيش از همهء كتب او ذكر كرديم كه به احتمال قوى اولين تأليف خواندمير است ، چه مؤلف در طى آن به هيچ يك از تأليفات ديگر خود اشاره نمىكند و در ايام تأليف آن جد مادرى او ميرخواند صاحب روضة الصفا زنده بوده است . چون شخص اخير در ذى القعدهء 903 وفات كرده است ، پس تأليف اين كتاب محققا پيش از 903 يا در طى آن سال صورت گرفته است . خواندمير در مقدمهء كتاب مزبور مىگويد كه از مدتها در اين خيال بوده است كه در باب زندگانى سلاطين و انبيا و خلفا و سخنان آنان كتابى بنويسد تا آنكه امير عليشير مشوق او در انجام اين عمل شده و مؤلف ، آن كتاب را به نام امير عليشير ساخته است . اين كتاب كه در ذكر مآثر و حكم و امثال ملوك و دانشمندان و انبياست به دوازده فصل تقسيم مىشود ، بدين قرار : فصل اول : شمهاى از آثار و سخنان ملوك عجم و پادشاهان سلف ، فصل دوم : آثار و سخنان انبيا و حكما از آدم تا بزرجمهر ، فصل سوم : آثار و سخنان محمد و ائمه ، فصل چهارم : در آثار و سخنان بنى اميه ، فصل پنجم : در آثار و سخنان بنى عباس ، فصل ششم : در آثار و سخنان امرا و سلاطين تا آل كرت ، فصل هفتم : در ذكر آثار و سخنان خاقانان ترك « 2 » .
هامش
( 1 ) . تحفهء سامى ، چاپ تهران ، ص 67 .
( 2 ) . رجوع كنيد به ذيل فهرست نسخ فارسى موزهء بريتانيا ، تأليف ريو ، ص 18 - 19 .