قاضى غفارى در جهان آراء به مناسبتى اشاره مىكند كه اريوان و اوچ كليسا در منطقهء چخور قرار داشت و حسن بيگ روملو مىنويسد : « اسكندر ميرزا قراقوينلو از طريق قاقزمان به چخور سعد و سرمالو ، سرمدلى آمد و زمستان را آنجا بسر برد » و در بخش صفويان مىگويد كه « جنگ شاه اسماعيل با الوند ميرزاى آققوينلو در سال 907 ه ق در چخور سعد و موضع شدور اتفاق افتاد » همان مؤلف در جاى ديگر از اثرش ، تهاجم اسكندرپاشا والى ارض روم به چخور سعد را چنين توضيح مىدهد : « چون اسكندر پاشا كه از قبل از سلطان سليمان پادشاه روم حاكم ارض روم بود در خوى حاجى بيك دنبلى را به قتل آورده به چخور سعد آمده بازار آن بلده سوزانيده » .
بازارى كه مؤلف در اينجا به عنوان چخور سعد از آن سخن مىگويد در هر صورت بايد بازارى باشد كه در اريوان ( ايروان ) ساخته بودند . صفويان نيز چخور سعد را در قرن هفدهم ميلادى به صورت يكى از بزرگترين بيگلربيگيهاى خود در مرز تركها در آوردند كه متشكل از هشت بخش حكمرانى بود .
با توضيحات بدست داده شده ، پى برده مىشود كه منظور مؤلفان از « چوقورسعد » ( خورسعد ) و ( ساعت چقورى ) كجا بوده است . به استناد تمامى اين اطلاعات چنان كه در فوق نيز گفته شد « سعد چوقورو » ناحيهاى است كه در آن ، اريوان ( ايروان ) و آرپاچاى به ارس مىپيوندند . علت عبور ارس از آنجا اين است كه اين محل پائينتر از سطح دريا قرار گرفته بود و اين اسم را از آن جهت گرفته است كه در نيمهء قرن چهاردهم ، قشلاق اميرى تركمن به نام سعد بوده است . بعدها قبيلهء اين امير تركمن كه نام وى را روى خود گذارده ، فصل زمستان را پيوسته در آنجا بسر مىبردند . در دورهء صفويان اين ناحيه كه مركزش در اريوان ( ايروان ) بود ، به صورت يك منطقهء بزرگ ادارى درآمد . « 1 »
هامش
( 1 ) . طهرانى ، ابو بكر . دياربكريه ، تصحيح و اهتمام نجاتى نوغال و فاروق سومر ، ص 75 ؛ ميرزا سميعا ، دستور الملوك به كوشش دكتر دبير سياقى ، تهران ، انتشارات ، اميركبير ، چاپ دوّم ، 1368 ، صص 5 و 75 ؛ سومر فاروق قراقوينلوها ، ترجمهء وهاب ولى ج 1 : ص 40 - 39 ؛ نصيرى ، محمّد ابراهيم زين العابدين دستور شهرياران ص 292 ، 293 .