قضاوت تاريخ دربارهء انوشيروان
مورّخين شرقى انوشيروان را بزرگترين شاه ايران قديم دانستهاند چنان كه امروز هم اگر در ميان مردم صحبت از شاهان بزرگ ايران در گذشته بميان آيد راجع به عهد قديم اسم انوشيروان ورد زبانهاست و جهت آن معلوم است شاهانى مثل كوروش و داريوش بزرگ از خاطرها فراموش شدهاند چنان كه تا پنجاه سال قبل تاريخ شاهان هخامنشى و اشكانى را كسى در ايران نميدانست ولى حالا كه تاريخ حقيقى ايران قديم در دسترس ما است و معرفت باوضاع و احوال ايران آن زمان تا اندازهء شيوع يافته معلوم است كه نميتوان انوشيروان را بزرگترين شاه ايران قديم دانست ولى در اينكه او بزرگترين شاه سلسله ساسانى بوده يا او با اردشير اول و شاپور كبير سه بزرگتر شاه ايران ساسانى بودهاند ترديدى نيست كلية چنان كه تاريخ نشان ميدهد بسيار نادر است كه شخصى صفات سردارى را با خصايص مملكتدارى جمع كرده باشد و شئونات سلاطين و سرداران بزرگ عالم از اين حيث است درباره خسرو اول انوشيروان نيز ميتوان گفت كه صفات و خصائص مزبوره در او جمع بوده اين شاهى است عادل و سخت جنگى و مدير سردار و سائس چنان كه از كارهاى او كه در اين فصل ذكر شده و در فصل ديگر نيز خواهد آمد اين صفات او هويدا است در زمان او سلسلهء ساسانى به اوج عظمت خود رسيد و ممالك وسيع از هندوكوش تا انطاكيه و از جبال قفقاز و جيحون تا يمن ميدان سواره نظام ايران گرديد قشون ايران بهرطرف كه روىآور شد فاتح