مجالى به او نداد كه به روميها بپردازد . در اين اوان مذهب عيسوى در ارمنستان انتشار مييافت و يزدگرد ميخواست آن مملكت را در مذهب زرتشتى نگاه دارد تا اينكه از ايران جدا نشود و ليكن ميسروپ نام ارمنى در 397 ميلادى خطى براى زبان ارمنى اختراع كرده بود كه باعث استحكام مبانى مليّت آنها گرديده بود و مقاومت ميكردند . وزير ايران مهرنرسى اعلاميهء منتشر و اصول مذهب عيسوى را رد كرد . رؤساى روحانيين ارامنه ( اوكها ) ردّى بر اين ردّ نوشتند و كار به اقدامات جبرى كشيد و ارامنه شوريدند . در اينموقع يزدگرد از جنگهائى كه در مشرق با هياطله مينمود خلاصى يافته به طرف ارمنستان شتافت و جنگ خونينى در آوارائير در گرفت . سردار قشون ارامنه واردان مامىكنى « 1 » كشته شد و رئيس روحانيين ارامنه با ده نفر از كشيشهاى بزرگ اسير شدند . پس از آن آرامش برقرار و آتشكدهها بدون اكراه در همهجا روشن گرديد و برگشت مردم بمذهب زرتشتى از اينجا حاصل شد كه مذهب عيسوى در ميان سواد ملت ارامنه هنوز شيوع نيافته و ريشه ندوانيده بود . در زمان يزدگرد تعقيب مسيحيها در بين النهرين نيز شروع شد و در كركوك نزديكى حلوان بطوريكه مينويسند هزاران مسيحى با خليفه آنها ژان نام كشته شدند از وقايع سلطنت يزدگرد عهدنامهايست كه با روم بست و بموجب آن امپراطور روم تئودوس متعهد شد كه رومىها استحكاماتى در نزديكى حدود ايران بنا نكنند و نيز قبول كرد كه ساليانه مبلغى به ايران بپردازد براى اينكه دولت ايران يك ساخلو قوى در دربند ( در كنار درياى خزر در قفقازيه ) نگاهداشته نگذارد مردمان شمالى به طرف ايران و روم تجاوز كنند .
يزدگرد در جنگهاى خود با هياطله بهرهمندى بهرامگور را نداشت بلكه شكستهائى خورد و ليكن با وجود اين موفق شد كه از تاختوتاز آنها در حدود
هامش
( 1 ) -Vardan Mamiani .