عظيم روم در آسيا خاتمه دادند بواسطه عدم توجه باحوال روحى ايرانيان از ميدان مبارزه خارج شده جاى خود را مثل مدها باز بپارسىها سپردند دولت ساسانى ايران را داراى مذهب رسمى كرد اين اقدام كه در تاريخ ايران سابقه نداشت چيز تازهاى بود پارسىها در ابتدا خواستند دولت هخامنشى را از نو تأسيس كنند ولى به زودى دريافتند كه اوضاع آسياى پيشين ديگرگون است : بجاى بابلىها و فنيقيها و مصرىهاى هفتصد سال قبل ملت قوى روم را در پيش دارند اين بود كه فرات سرحد طبيعى ايران و روم شد زيرا هركدام از طرفين در طرف ديگر اين رود عظيم ضعيف بودند « 1 » جنگهاى اين دو دولت با هم قرنها طول كشيد و با وجود گير و دارهاى مكرر متمادى باز دولتين با همديگر مماشات كردند و گاهى هم در سر تقسيم مملكتى با هم كنار آمدند از طرف ديگر دولت ساسانى با فشار مردمان قوى و سلحشور شمال و شمال شرقي مواجه شد و با وجود اين تمام آنها را عاجز كرده تمدن ايرانى را نجات و مسائل را بنفع ايران خاتمه داد اين دولت اگر از حيث وسعت كمتر از دولت هخامنشى بود از حيث قدرت سرآمد دولتهائى شد كه آريانهاى ايرانى تا آن زمان تأسيس كرده بودند و نيز اگر دولت اشكانى شبيه دولتهاى قرون وسطاى اروپا است دولت ساسانى از حيث تشكيلات و طبقات و نفوذ نجباء و روحانيون و ترتيبات محكم دربارى و غيره دولتهاى قرن هيجدهم اروپا را بخاطرها مىآورد اين دولت در مدت چهار قرن رو باوج رفت و بالاخره براى برترى در عالم قواى خود را تحليل برد و نتوانست در مقابل ملت تازه نفس قوى و متحدى مثل مسلمين دوام آرد : بالنتيجه بعد از دوازده قرن باز استيلا و تفوق در آسياى غربى با مردمان سامىنژاد گرديد .
هامش
( 1 ) - مقصود قسمت سفلى و وسطاى فرات است .