چهارم - خط سغدى
چنان كه در فوق گفته شد نتيجهء تحقيقاتى كه علماء فن در تركستان چين و سمرقند و تورفان نمودهاند من جمله اين است كه زبان جديدى كشف كرده و آن را سغدى ناميدهاند اين تحقيقات كه از 1900 ميلادى شروع شد در تورفان و جاهاى ديگر باعث انكشاف چند نوشته گرديد كه به زبان سغدى و بخطى شبيه خط پهلوى كتيبههاى ساسانى است محققين را عقيده آنست كه اين خط هم از خط آرامى آمده و جهت شباهت آن به پهلوى از اينجا است كه خط پهلوى هم از آرامى اقتباس شده اين خط دو طبقهايست زيرا بموجب نوشتهائيكه از آن بدست آمده در ابتداء حروف از همديگر جدا نوشته ميشده بعدها آنها را متصل بهم نوشتهاند طبقه اول از قرن اول ميلادى و طبقه دوم از قرن هفتم و نهم است چيزهائى كه به اين زبان و خط نوشتهاند مطالب راجعه بمذهب بودائى و قسمتى از انجيل است اين خط بعدها مبدل به خط اويغور گرديد و براى زبان تركى در آسياى وسطى به كار رفت در قرون بعد اين خط هم مبدل به خط مغول و مانچو گرديد چنان كه حالا هم معمول است .
پنجم - خط مانى
اين خط نيز از خط آرامى اقتباس شده و در آسياى وسطى براى نوشتن كتبى به كار ميرفته كه راجع بمذهب مانى به زبان پهلوى و تركى تأليف ميشد يعنى متن پهلوى يا تركى كتب مذكوره را به خط مانى مىنوشتند از اين نوع توشتجات قسمتهائى بدست آمده و علمائى اين خط را خواندهاند . « 1 »
هامش
( 1 ) - اشخاصى كه خطوط مانى را خواندهاند اينها هستند :Salemann , Radloff , F . W . K . Miiller , Von Lecoq .