فصل سوم مقايسه دولت ساسانى با دولتهاى قبل از آن - جهات انقراض آن
آنچه از تتبعات محققين راجع بدوره ساسانى بدست آمده همين چيزها است كه در فصل دوم بطور ايجاز ذكر شد اگر يك نظر اجمالى بكليه اوضاع و ترتيبات دولت ساسانى بيفكنيم تفاوتهاى اين دوره نسبت به دورههاى قبل مبيّن اين است اين تفاوتها از دو اصل ناشى است : از مذهب رسمى و از مركزيت دولت از حيث اصل اول دولت ساسانى از دولت هخامنشى متمايز است و از حيث هردو اصل از دولت اشكانى در دوره هخامنشى چنان كه ديديم مركزيت بود زيرا ولات و رؤساء قشون و سردبيران از طرف مركز معين ميشدند و اعمال ولات و كارانسها تفتيش مىشد ولى مذهب زرتشت رسميت نداشت : اهان هخامنشى نسبت به تمام مذاهبى كه در ممالك وسيعه آنها وجود داشت با نظر اغماض و تساهل مىنگريستند و بالنتيجه تمام مذاهب در عرض هم بودند در دولت اشكانى نه مركزيت وجود داشت و نه مذهب رسمى راجع بموضوع اول مىدانيم كه نجباى درجه اولى يا رؤساء هفت خانواده اشكانى و نيز خانوادههاى قديم ديگر حكومت ايالات را در خانوادههاى خود ارثى كرده و لقب شاهى اختيار نموده بودند بنابراين هر ايالتى استقلال داخلى داشت و در مركز هم اقتدار شاهنشاهان بواسطه مجلس سنا ( بطوريكه رومىها آن را ناميدهاند ) محدود شده بود از طرف ديگر انتخاب شاهنشاه در مواقع بسيار با نظر نجباى درجه اول صورت مىگرفته و در موارد اختلاف فترتهائى حاصل مىشد كه گاهى خيلى