3 - نقاشى
راجع به نقاشى زمان ساسانيان در خود ايران چيزى بدست نيامده و ليكن در حفريات تورفان در تركستان چين نقاشيهائى بدست آمده كه در برلن است و در پنج سال قبل هنوز بمعرض نمايش گذارده نشده بود اين نقاشىها پيروان مانى را نشان ميدهد و تماما صورتهاى ايرانى است كه چينىها نقاشى كردهاند از اينجا استنباط مىشود كه اين صورتها از روى نقاشىهائى كه پيروان مانى از ايران به چين بردهاند كشيده شده و در ايران در دورهء ساسانيان صنعت نقاشى ترفى داشته در باميان كه جزو هند و كوش است نيز نقاشىهائى چند سال قبل يافتهاند كه نفوذ نقاشى ايران را نسبت به نقاشى چينى و بودائى نشان ميدهد اين كارها از زمان انوشيروان است كه باختر را جزو ايران كرده در هرحال در نزد اهل فن مسلم است كه ايرانىها در زمان مانى نقاشى را از چين اقتباس كرده و بعد خودشان در آن تصرفاتى كردهاند و اين تصرفات بعد به چين رفته اثراتى در نقاشى چينى گذارده چنان كه نفوذ ايرانى در بعضى از نقاشىهاى چينى كاملا محسوس است چون از نفوذ ايران نسبت به صنايع چينى صحبت مىشود بى مناسبت نيست علاوه شود كه آثارى حكايت مىكند از اينكه زره ايرانى در سوارهنظام چين پذيرفته شده بود و نفوذ صنايع ايران در چين بطوريكه تصور ميكنند از زمان اشكانيان شروع شده .
4 - شعر
راجع به اين مطلب آنچه از تتبعات محققين بدست آمده اين است كه اگر شعر را به مفهومى تصور كنيم كه به شعر فارسى امروزه صدق مىكند يعنى منظوم عروضى البته چنين چيزى در دورهء ساسانيان وجود نداشته و ليكن اگر مقصود از