ساسانى به اين زبان است و حتى بعد از استيلاى عرب خطوط سكهها به اين زبان بود تا اينكه در زمان عبد الملك مروان به عربى تبديل يافت كتيبههاى ساسانى خصوصا قديمترين آنها كه از اردشير اول و شاپور اول است در اين زبان نوشته شده قديمترين كتابى كه در زبان پهلوى روى اوراقى شده بدست آمده نوشته ايست كه در فيّوم واقع در مصر يافتهاند و روى پاپيروس ( كاغذ حصيرى قديم ) نوشته شده وست - متخصص فن عقيده دارد كه اين نوشته متعلق بقرن دوم هجرى يا هشتم ميلادى است و نيز يك لوحه مسى در يكى از كليساهاى سريانى در جنوب هند يافتهاند اين لوحه حاوى ده امضا از زرتشتيانى است كه در امرى شهادت دادهاند و آن را عالم مذكور متعلق بقرن نهم ميلادى مىداند علاوه بر نوشتههاى مذكور چهار كتيبه نيز در محل معروف به سالست در نزديكى بمبئى پيدا شده كه يكنفر زرتشتى به زبان پهلوى نوشته و متعلق به پانصد هجرى ( 1009 ميلادى ) است و معلوم مىدارد كه در آن زمان اين زبان هنوز معمول زرتشتيها بوده كتابهاى دوره ساسانى به اين زبان نوشته مىشد و لكن كتابى كه از دورهء ساسانيان بما رسيده باشد خيلى كم است وست كتب پهلوى را كه امروزه در دست است به استثناى آوستا متعلق بقرون بعد از دورهء ساسانى مىداند كتب مزبور را عالم مذكور كه متخصص زبان پهلوى است به سه قسمت تقسيم مىكند :
ترجمهها و تفسير آوستا « 1 » كتبى كه راجع به مسائل يا امور مذهبى و مشتمل بر 82 كتاب يا رساله است « 2 » كتب غير مذهبى « 3 » غير از اينها كتبى بوده كه در قرون اوليه
هامش
( 1 ) - اين قسمت را وست داراى 141 هزار كلمه ميداند .
( 2 ) - معروفترين كتب مذهبى از اين قرارست : ا ) دين كرت ( كاردين ) در قرن سوم ( نهم ميلادى ) تدوين شده و حاوى تاريخ و ادبيات و سنن زرتشتى است . ب ) بندهشن ( اساسدهنده ) متعلق بقرن پنجم هجرى ( يازدهم ميلادى ) است . ج ) داتستان دينيگ ( عقايد مذهبى ) در قرن سوم هجرى ( نهم ميلادى ) تدوين شده . د ) ديناى مىنيوگ خرد ( عقايد روح حكمت ) ه ) ارتاويرافنامك ( بعضى ارته و اردى نوشتهاند ولى وست اينطور نوشته ) راجع باختلال مذهب زرتشت بواسطه استيلاى يونانيها و رونق آن در زمان ساسانيان تصور ميكنند كه ما بين قرن سوم و هفتم هجرى ( 9 و 14 ميلادى ) نوشته شده . و ) شگند گومانيك وىجار در دفاع از مذهب زرتشت . ز ) زات ازسپرم در قرن سوم ( نهم ميلادى ) تدوين شده . ح ) اندرز خسرو كواتان . ط ) جاماسبنامه و غيره وست كتب نوع دوم را داراى 587 هزار كلمه ميداند تاريخ تأليف يا تدوين كتب مذكور مطابق عقيدهء علماء فن نوشته شده و الا معلوم است كه نگارنده صلاحيت اظهار عقيدهء در اين باب ندارد .
( 3 ) - معروفترين كتابهاى غيرمذهبى از اين قرار است :
1 ) كارنامك ارتخشير پاپكان ( زالمان پاوكان نوشته ) اين كتاب بروايتى در آخر قرن ششم ميلادى نوشته شده ولى وست بقرون بعد مربوط ميدارد . 2 ) يات كارزريران ( شاهنامه كشتاسب يا پهلوى ) كه بعضى مربوط به سنه پانصد ميلادى مىدانند . 3 ) درخت آسور . 4 ) خسرو كواتان و غلام پيشخدمت . 5 ) مدون قوانين اجتماعى پارسىها در زمان ساسانيان . 6 ) شطرنجنامه . 7 ) اسلوب نامهنويسى . 8 ) ترتيبات قرارداد ازدواج .
9 ) عجائب مملكت سكستان . 10 ) فرهنگ پهلوى وست اين كتب را داراى 41 هزار كلمه ميداند .