در اين ممالك كتابهاى او به زبان لاتين ترجمه شد و پيروان زيادى گرد راهبين مذهب مانى جمع شدند . مذهب مزبور تا قرن ششم ميلادى در آنجا برقرار بود اين مذهب در اسپانيا نيز پيروان زيادى داشت چه زنهاى لوزيتانيا كتاب مانى را كه موسوم به گنج بود ميخواندند و به او ميگرويدند . در همان اوان اين مذهب در گل « 1 » ( فرانسه امروزه ) و در ايطاليا منتشر شد چنان كه تا قرن ششم ميلادى در روم عده كثيرى داراى اين مذهب بودند در آسيا پيروان اين مذهب در زمان خلفاى بنى عباسى هنوز باقى بودند . مورخين اسلامى متعرض اين مذهب شده و پيرو آن را زنديق ناميدهاند « 2 » چنان كه بالاخره كشفيات تورفان نشان ميدهد قسمتى از تركها پيرو اين مذهب شدهاند . بايد در نظر داشت كه چنان كه مانى در شرق و غرب پيروان زيادى يافت . دشمنهاى زيادى نيز داشت زيرا مذهب تركيبى او در نزد پيروان مذاهب بزرگ عالم حكم فساد عقيده را داشته مخصوصا روحانييون مسيحى با اين مذهب در منازعه شديد بوده و كتابهائى بر ضد مانى نوشتهاند كه در اينجا ذكر آن خارج از موضوع است . در خاتمه زائد نيست علاوه نمائيم كه اگرچه مذهب مانى مذهبى نبود كه قابل دوام باشد چنان كه باقى نماند و از ميان رفت و ليكن چون مؤسس اين مذهب ايرانى بود مذهب او در خارجه مشهور به مذهب ايرانى شد و نام ايران و ايرانى قديم را در اطراف و اكناف عالم منتشر نمود .
هامش
( 1 ) -Goule .( 2 ) - بعضى تصور ميكنند كه زنديق از سنديق سريانى و اين كلمه از صدّيق آمده و صديق چنان كه گفته شد يكى از درجات پيروان اين مذهب بود .