قسمت دوم در تشتّتهائيكه در آئين زرتشت پيدا شد
1 - زروانيان و گيومرثيان
اگرچه در دوره ساسانى مذهب زرتشتى مذهب رسمى بود با وجود اين فرقههائى در ميان پيروان زرتشت پيدا شد كه معتقدات ديگرى داشتند و تصرفاتى در مذهب مزبور كردند يكى از آنها عقيده داشت كه هرمز و اهريمن هر دو مخلوق زرواناكرن « 1 » يعنى وقت لايتناهى مىباشد اين فرقه به زروانيان موسوم بودند و شايد از آن جهت داراى چنين عقيده شدند كه دوگانگى خلقت را مبدّل به يگانگى ( وحدت ) نموده باشند فرقه ديگر كه به گيومرثيان موسوماند معتقد بودند كه اهريمن از شك هرمز بوجود آمده موافق اين عقيده اهريمن مخلوق هرمز است علاوه بر اينها دو فرقهء ديگر نيز پيدا شدند كه اهميت تاريخى آنها بمراتب بيشتر و شرح آنها از اينقرار است .
2 - مذهب مانى
تا چندى قبل راجع بمذهب مانى منابع مستقيمى يا كتابهائيكه از زمان او با پيروان نزديك او مانده باشد در دست نبود و هرچه در اين باب گفته ميشد از قول مورخين مسيحى و غيره بود حال بدين منوال گذشت تا آنكه چندى قبل كتابهاى
هامش
( 1 ) - 2 )