موقع صلح و چه هنگام جنگ زيرا شاهان ساسانى ميگفتهاند بزرگ فرماندار زبان ماست در مذاكره با خارجه و اسلحه ما است وقتى كه ميخواهيم دشمن را مخذول و منكوب كنيم مشاغل ديگرى نيز وجود داشت كه خيلى محترم بود بعضى از آنها را مورخين اينطور ذكر كردهاند اران انباركبذ ( رئيس كل ذخيره ) ارگبذ ( قلعه بيگى در اوايل ولى بعد معنى ديگرى داشته ) عنوان رسمى وزير اعظم وزرك فرماذار ايران و غير ايران بود چنان كه شاه هم لقب شاهنشاه ايران و غير ايران داشت مقصود از غير ايران ممالك تابعه مثل هند و بين النهرين و غيره بود درست معلوم نيست كه عنوان ازادان از كجا آمده تصور ميكنند : وقتى كه ( در زمان قبل از تاريخ ) ايرانيها بممالكى كه امروزه موسوم بايران است آمدهاند براى اينكه امتيازى ما بين آنها و بوميهاى اوليه باشد خود را آزاد ناميده و بعد يك قسمت از نجباء در تحت اين عنوان در آمدهاند در هرحال بنابر نوشته مورخين شكى نيست كه ايرانيهائى كه سوارى و تيراندازى را فراگرفته بودند جزو اين قسمت بشمار مىآمدند اينها غالبا در ملك و زمين خودشان زندگى ميكردند و در موقع جنگ براى خدمت حاضر ميشدند بعضى از آزادان در دربار اقامت داشتند و بمقامات عاليه ميرسيدند مثل وهريز حاكم يمن كه از آزادان بود . يك عنوان ديگر هم بود كه موسوم به ( دهكان ) است اينها در املاك و اراضى زندگى ميكردند شغل عمدهء آنان جمعآورى ماليات بود و چون اطلاعات صحيحى راجع به مالياتهاى محلى داشتند طرف احتياج بودند . دهقان از حيث زندگى با زارع تفاوتى نداشت و ليكن از حيث تربيت و لباس و غيره متمايز و از طبقه پست نجبا محسوب ميشد . دهقانان در تاريخ ايران داراى اهميتاند زيرا از تتبع علماى اروپائى چنين برميآيد كه در سلسله نجباى آريانى اينها آن حلقهء بودند كه سواد مردم را با نجباء ارتباط ميدادند و صفات خوب نجباء كه شجاعت اخلاقى و فتوت بود از اينها بجامعه سرايت كرده در آن نقش مىبست آرتور كريس تنسن
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى ) — صفحة 2845
مساهمون: حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
ص٢٨٤٥