و اخلاق و زندگانى خانوادهاى و عمومى يونانيها و نيز علوم و صنايع . افق نظر مؤلّف ، چنان كه از نوشتههايش ديده مىشود ، تنگ است ، ولى كتابهايش در عالم قديم سرچشمه اطّلاعات علمى بشمار ميرفت و جايگير تصنيفات و تأليفاتى بود ، كه گم شده بود . بعض كتابهاى آتنه ، كه راجع برجال است ، اطّلاعات تاريخى نيز ميدهد و براى مقايسه با كتابهاى ديگران مفيد است .
ارزيوس « 1 »
مورّخى است ، كه در تارّاكن شهر اسپانيائى در آخر قرن چهارم ميلادى تولّد يافت و در اوايل قرن پنجم م . در سلك روحانيّون مسيحى درآمد . او از مريدان سنتوگوستن « 2 » ، يكى از معروفترين آباء كليساى كاتوليك ، بود و تأليفى راجع بتاريخ كرده ، كه در آن خواسته بشهادت وقايع صحّت نظر استادش را برساند . خطوط جلى تاريخ او اين است ، كه پذيرفتن دين مسيح ضررى بزندگانى تاريخى مردمان نرسانيده . از تأليفات او ديده مىشود ، كه بمنابعى ، كه در زبان لاطينى نوشته شده بود ، دسترسى داشته و از مندرجات آن خوب مطّلع بوده ، ولى منابع يونانى و شرقى را بد ميدانسته . جائى از نوشتههاى او براى تاريخ دولت پارت ، چنان كه بيايد ، مورد استفاده است .
آگاثياس « 3 »
نويسنده يونانى ، كه در 536 ميلادى در االى « 4 » ( آسياى صغير ) تولد يافت و در اسكندريه و بيزانس درس خواند .
پس از آن به تحصيل در رشته حقوق پرداخت و وكيل مرافعه گرديد . تاريخ درگذشتن او 582 ميلادى است . تأليفاتى دارد ، كه ازجمله تاريخ سلطنت ژوستىنين « 5 » امپراطور بيزانس است و شامل زمانى از 552 تا 558 . اين كتاب را ذيل كتاب پروكوپ ميدانند ( رجوع بصحفهء 90 اين تأليف شود ) .
آفريكانوس ( سكستوس يوليوس ) « 6 »
در قرن سوّم ميلادى ميزيست و در جنگهاى امپراطور روم سپتيم سور « 7 » با مدّعى او پسسننيوس نيگر « 8 » و نيز آديابن « 9 » و خسرون « 10 » ، كه جزء دولت پارت بودند ، شركت داشت ( شرح
هامش
( 1 ) -Orosius .( 2 ) -Saint - Augustin .( 3 ) -Agathias .( 4 ) -Eolie .( 5 ) -Justinien .( 6 ) -Africanus ( Sextus Julius ) .( 7 ) -Septimus Severus .( 8 ) -Poscennius Niger .( 9 ) -Adiabene .( 10 ) -Chosroene .