فصل هفتم - خشيارشاى دوم و سغديان
مبحث اول - خشيارشاى دوم
نام و نسب
اسم اين شاه را چنين نوشتهاند : كتزياس - كسركسس ( پرسىكا ، قسمت 44 ) . ديودور - نيز چنين ( كتاب 12 ، بند 64 ) .
ابو ريحان بيرونى در آثار الباقيه - خسرو الثانى ( و معلوم است ، كه مقصود همين شاه بوده ، زيرا او اسم خشيارشاى اوّل را « اخشورش بن دارا و هو خسرو الاوّل » نوشته ) . ابو الفرج بن عبرى - اخشيرش الثانى . اين شاه در داستانهاى ما فراموش شده و مورّخينى ، كه از مدارك شرقى استفاده كردهاند ، مانند طبرى و مسعودى و حمزهء اصفهانى و ثعالبى و ابن اثير و غيره اسم او را ذكر نكردهاند . او چنان كه ذكر شد ، يگانه پسر اردشير درازدست از داماسپيا بود .
قتل خشيارشاى دوّم
مدّت سلطنت اين شاه خيلى كوتاه بود ، توضيح آنكه سغديان ، برادر او - از آلوگونه زن غيرعقدى اردشير - با خواجهاى فارناسياس « 1 » نام همدست شده شبى ، كه خشيارشا در حال مستى باطاق خوابش رفت ، بخوابگاه درآمد و او را در خواب كشت . نعش شاه مقتول را با نعش اردشير و داماسپيا ، كه نيز در روز فوت اردشير درگذشته بود ، يكجا براى دفن در مقبرهء شاهان هخامنشى بپارس بردند .
مدّت سلطنت خشيارشا را كتزياس 45 روز دانسته ( پرسىكا ، قسمت 44 ) « 2 » ولى ديودور اين مدّت را يكسال نوشته ، اگرچه گويد ، كه بعضى مدّت سلطنت او را دو ماه ميدانند ( كتاب 12 ، بند 71 ) . يوستى در تأليف خود عقيدهء كتزياس را متابعت كرده ( اساس فقه اللغهء ايرانى ، ج 2 ص 461 ) « 3 » .
هامش
( 1 ) -Pharnacias( مصحّف فرناك است ) .
( 2 ) -ctesias 31 - 76 . Gilmore .( 3 ) -Ferd . Justi . Grundriss der Iran . Phil . t . II . p . 161 .