تجارت بين ايران و ممالك تابعه آن بوده . در ميان بنادر مزبوره اينها معروف بودند : از طرف مغرب بمشرق : ديلمون « 1 » ، تااكه « 2 » ، گوگانه « 3 » ، آپستانه « 4 » ، هرمزىى « 5 » و در آنطرف خليج ، يعنى در القطيف قرون بعد ، بندر گرّا « 6 » .
ديلمون بايد همان بندر ديلم كنونى باشد و آپستان بستانه امروزى ، ولي چون در كنار خليج پارس دو بستانه است ، يكى در مشرق بندرعباس و ديگرى در مشرق بندر لنگه ، ظنّ قوى اين است ، كه آپستانه بستانه اوّلى است ، هرمزىى هم همان هرمز است .
زائد نيست علاوه نمائيم ، كه بوشهر هم شهرى است خيلى قديم و آن را در ازمنهء سالفه ريشر مىناميدند . از حفرياتى ، كه يك هيئت فرانسوى در اينجا كرده ، معلوم گشته ، كه اين محلّ تمدنهاى مختلف داشته و از قرن هفده ق . م تمدّن عيلامى در اينجا نفوذ يافته بود .
سرآرنولدويلسن « 7 » ، كه مطالعاتى راجع بتاريخ خليج پارس كرده ، گويد : « از زمان بختالنصر تجارت خليج پارس رو بتنزّل گذارد ، زيرا دريانوردان صور از خليج پارس بدرياى احمر متوجه شدند . جهت ديگر تنزل اين بود ، كه چون فرات و كارون قابل كشتىرانى بودند و دو شهر عمده ، يعنى بابل و شوش بر آنها واقع بود ، شاهان هخامنشى نگرانى داشتند ، كه مبادا كشتىهاى دشمنان يا راه زنان دريائى ناگهان بدل مملكت آنها حمله كنند و ، چنان كه سترابون نوشته ، ( كتاب 16 ، بند 1 - 9 ) شاهان در اين رودها و بخصوص در كارون از سنگ سدّهائى ساخته بودند و اين سدّها آبشارهائى بوجود آورده مانع از عبور كشتىهاى بزرگ ميشد » . بعد مؤلّف مزبور گويد : « بايد به اين عقيده بود ، كه مقصود عمده از ساختن سدّهاى مذكور آبيارى بوده ، چنان كه در مجراى سفلاى بابل ، تا حال چنين سدّهائى
هامش
( 1 ) -Dilmun .( 2 ) -Taoke .( 3 ) -Gaugana .( 4 ) -Apostana .( 5 ) -Hormozia .( 6 ) -Gerra .( 7 ) -Sir . Arn . T . Willson . The . Persian . Gulf . Oxford . 1928 . p . 37 .