قشون دولتى و محلّى تابع پنجنفر يا پنج سپهسالار بودند . بنابراين ميتوان گفت ، كه ايران هخامنشى به پنج قلمرو نظامى « 1 » تقسيم ميشد « 2 » و ، از وقتى كه مصر از ايران جدا شد ، چهار قلمرو باقى ماند .
بخبرنگارى در ايران هخامنشى اهميّت ميدادند و شعب آن در تمام ممالك تابعه دائر بود . شعب مزبور اخبار را توسط سردبير و گاهى مستقيما بمركز ميفرستادند .
در اوايل دورهء هخامنشى سالى دو مرتبه مأمورينى ، كه طرف اعتماد شاه بودند ، براى تفتيش بممالك اعزام ميشدند . اينها را ، چنان كه هرودوت و كزنفون گويند ، چشم يا گوش شاه ميگفتند . قوّهاى هم با مأمورين روانه ميشد ، كه احكام آنها را فورا مجرى دارد .
ماليّه
براى مالياتهائى كه ممالك ميبايست بدولت بپردازند مأخذ و ترتيبى قبل از داريوش وجود نداشت و ولات در اين باب مطلق العنان بودند .
داريوش اوّل ، چنان كه هرودوت گويد ، ترتيبى براى اين امر مهمّ معيّن كرد و براى مملكت يا ايالتى يك ماليات معيّن جنسى و نقدى مقرّر داشت . مورّخ مذكور گويد ( كتاب 3 ، بند 89 - 98 ) : « پس از آن داريوش ممالك تابعهء پارس را ببيست قسمت تقسيم كرد ، كه هر يك را پارسيها ساتراپى نامند و چون براى هريك از ايالات رئيسى برگزيد ، براى هركدام از ملل تابعه هم مالياتى مقرّر داشت ، بدين ترتيب ، كه مردمان همجوار هر قومى جزو آن قوم بودند . در باب تأديهء مالياتها امر كرد ، آنهائيكه ماليات را با نقره ميدادند ، آن را به وزن تالان بابلى بپردازند و آنهائيكه ماليات را با طلا ميپرداختند ، تالان اوبيائى « 3 » را مأخذ بدانند . بعد مورّخ مذكور گويد : تالان بابلى معادل 78 ميناى اوبيائى است ( چون ميناى وبيائى را معادل 438 گرام ميدانند « 4 » بنابراين تالان نقرهء بابلى معادل 34164 گرام بوده و تالان اوبيائى يا 60 ميناى اوبيائى - معادل 26260 گرام ) .
هامش
( 1 ) -Circonscription .( 2 ) - تورايف ، تاريخ مشرق قديم ، ج 2 ، ص 196 - 216 .
( 3 ) -Euboique .( 4 ) - ترجمهء هرودوت توسّط لارشه ، ج 2 ، ص 419 - دائرة المعارف بروك هائوز ، ج 39 ، ص 330 .