باب دوم - قسمت تمدنى
تذكّر هرچند از تاريخ اين دوره ، چنان كه ذكر شد ، اطّلاعاتى هم راجع باوضاع تمدّنى آن حاصل مىشود و بنابراين ميبايست در اين باب بذكر چيزهائى پرداخته باشيم ، كه بواسطهء بدست نيامدن موقع در باب اوّل ناگفته مانده ، ولى چون هريك از اطّلاعات مذكوره بمناسبت واقعه يا قضيّهاى ذكر شده و ممكن است ، كه بواسطهء پراكندگى در باب اوّل اين كتاب جمعا در خاطر خواننده محفوظ نمانده باشد ، ناچار لازم آمد ، كه اطّلاعات مذكوره را در اين باب خلاصه كرده ناگفتهها را بر آن بيفزائيم ، تا شايد بوسيله اين باب تا اندازهاى بتوان اوضاع تمدّنى ايران را در دورهء هخامنشى نمود ، ولى قبلا بايد اعتراف كرد ، كه اطّلاعات كنونى راجع به اين موضوع زياد نيست و در نتيجه سؤالهائى بىجواب ميماند .
باوجود اين ناچار بايد باطّلاعاتى كه در دست است ، اكتفا كرد ، تا شايد در آينده بعض مجهولات بواسطهء اكتشافاتى معلوم گردد . جاهائى ، كه گفتههاى باب اوّل راجع بمطلبى خلاصه مىشود ، به اشاره اكتفا كرده خواهيم گذشت و مدارك گفتهها را تكرار نخواهيم كرد ، زيرا در باب اوّل ذكر كردهايم و مقصود از اشاره فقط اين است ، كه مطلبى را خواننده بخاطر آرد .
فصل اول - وسعت دولت هخامنشى و تشكيلات ان
مبحث اول - وسعت دولت هخامنشى
اسنادى كه اين مسئله را روشن مىكند عبارت است از : 1 - كتيبهء نقش رستم ، كه داريوش اوّل در مقبرهء خود نويسانده . 2 - نوشتههاى هرودوت راجع بايالات مالى ايران هخامنشى ، كه باستثناى بعض اختلافات ، مؤيد اين كتيبه است و در مبحثى ، كه راجع بماليه است ، بيايد . 3 - كتيبههاى يكى از مقابر شاهان هخامنشى در تختجمشيد ، چنان كه پائينتر ذكر خواهد شد .