در نتيجه آرسان نيز بقتل رسيد و پس از آن اردشير ، كه خيلى پير بود ، ديگر نتوانست تحمّل اين فقدان را كند و به زودى درگذشت .
فوت اردشير
راجع بسنّ و مدّت سلطنت او روايات مختلف است : پلوتارك گويد در سنّ 94 سالگى در سال شصت و دوّم سلطنت خود فوت كرد ( اردشير ، بند 38 ) . دىنن هم همين عقيده را داشته . ديودورسى سىلى نوشته ( كتاب 15 ، بند 93 ) ، كه 43 سال سلطنت كرد و در سال سوّم المپياد 104 فوت كرد . بنابراين حساب فوت او در 362 ق . م روى داده . بعضى فوت او را در 360 ق . م دانستهاند ، ولى نلدكه گويد ، كه در 358 ق . م درگذشته و 46 سال سلطنت كرده ( تتبّعات تاريخى الخ ، صفحهء 115 ) .
خانوادهء اردشير
خانوادهء اين شاه ، باندازهاى كه اسامى اشخاص در تاريخ ذكر شده ، عبارت بود : از ملكه ، كه استاتيرا نام داشت و زنان زياد ديگر كه ، چنان كه گذشت ، گويند عدّهشان به 360 ميرسيده . از پسران او اين نامها ذكر شده : داريوش ، آرياسپ ، اخس ، آرسان ( كه بايد ارسام باشد ) .
از دختران او اينها معلوماند : اخا « 1 » و نيز آتسسا ، آمستريس ( هر دو زنان اردشير بودند ) ، آپاما ( زن فرناباذ ) ، ردگونه ( زن ارنت ) .
خصائل اردشير دوّم
از آنچه راجع بوقايع سلطنت اردشير دوّم ( باحافظه ) گفته شد صفات او معلوم است و گمان ميرود ، كه بسط مقال لازم نباشد . اگر بخواهيم در چند كلمه او را توصيف كنيم ، بايد گفت ، كه شاهى بوده : تنبل و راحتطلب ، غالبا ملايم و گاهى شديد العمل ، عادتا ضعيف النفس ، امّا پرجرئت ، وقتى صلاح خود را در شجاعت ميديد ، بىقيد ، فعّال ما يشاء ، شهوتپرست . بىقيد ، يعنى امور را بطبيعت واميگذارد . فعّال ما يشاء ، يعنى هرچه ميخواست ، ميكرد و پابند قوانين و عادات نبود . از مورّخين عهد قديم پلوتارك در چند مورد او را ستوده . بعض گفتههاى او بالاتر ( صفحهء 994 ) گذشت و در خاتمهء كتاب خود راجع به اردشير گويد ( اردشير ، بند 38 ) : « اردشير برأفت شهرت
هامش
( 1 ) -Ocha .