كوسىها چه مردمى بودند ، سترابون گويد ، كه اهالى زاگرس ( كوههاى كردستان ) يعنى مردمان متانستس ، « 1 » مهاجرينى هستند ، كه از طرف درياى كسپين ( خزر ) آمدهاند و راهشان از كنار كوههاى كوسّى و مردى و اوكسى بوده ( كتاب 9 ، فصل 13 ) .
دلاپورت « 2 » گويد ( بين النّهرين ، صفحه 45 ) : ، كه كوسّىها آريانى و از اقارب مىتانّىها بودهاند ( بصفحه 39 اين تأليف رجوع شود ) . كليّة چنين به نظر ميآيد ، كه طوايف مختلف كوسّىها در حوالى پاراخوآتر « 3 » يا تقريبا در طوالش سكنى داشتند ( سترابون ، كتاب 11 ، فصل 7 ، بند 2 ) و نيز در جنوب رود ارس ( سترابون ، كتاب 12 ، فصل 13 ، بند 3 ) . پلين گويد ، در نزديكى درياى كسپين بودند ( كتاب 6 ، بند 48 ) . از نوشتههاى هرودوت استنباط مىشود ، كه در نزديكى كرمانشاه و در حوالى خوزستان سكنى داشتند ( كتاب 5 ، بند 52 ) . مورّخ مذكور گويد ، كه راه شاهى از رود گيندس ( دياله ) گذشته و بصفحات كيسّىها رسيده بمسافت 42 فرسنگ و نيم امتداد مييابد و در اين صفحه تا رود خوآسپ ( كرخه ) يازده ايستگاه است . رفتن كاسّوها ببابل بعقيده بعضى بر اثر فشارى بود ، كه آريانها به آنها داده بودند ( گردونچيلد - آريان ، صفحه 18 ) « 4 » .
خود كاسّوها سفيدپوست بودهاند و چند كلمه ، كه از زبان آنها بدست آمده ، به زبان گرجى شبيه است . اسامى آريانى هم در ميان آنها بوده و ظنّ قوى اين است ، كه نجباى آنها ، يعنى مديران و اشراف ، آريانى بودهاند . بالاخره از آنچه گفته شد ، اين نتيجه حاصل مىشود ، كه اين مردم از طرف قفقازيّه بايران آمده بودند و مدّتها قبل از ماديها . اينها چندى در شمال ايران در حوالى درياى خزر سكنى گزيده و بعد بجنوب رفته بين كردستان و خوزستان برقرار شدهاند .
از اكتشافات لرستان و هرسين ( نزديكى كرمانشاه از طرف جنوبشرقى ) اين حدس تأييد مىشود . در اينجا قبرهاى سنگى و دلمن « 5 » و اشياء مفرغى
هامش
( 1 ) -Metanostos .( 2 ) -Delaporte .( 3 ) -Parachoatre .( 4 ) -V . Gordon Child . The Aryans , p . 18 .( 5 ) -Dolmenعبارت است از تخته سنگى ، كه بطور افقى بر دو تخته سنگ عمودى گذاردهاند .