طبيعى « 1 » تا زمان ما باقى مانده . ميتوان گفت كه اين كتابها دائرة المعارف عهد قديم است ، زيرا كتب مزبوره پر است از همهگونه اطلاعات ( گياهشناسى ، حيوانشناسى ، سنگشناسى ، ستارهشناسى ، طب ، فيزيك ، جغرافيا ، شناسائى احجار كريمه و غيره ) . خود مؤلف گويد كه براى تأليف اين كتابها دو هزار كتاب خوانده و بيست هزار يادداشت كرده . در اين كتابها او اسامى 327 نويسندهء يونانى و 146 نويسندهء رومى را ذكر مىكند و ، چون نوشتههاى اينها غالبا مفقود شده ، از اين حيث هم كتابهاى پلين بزرگ مهم است . از كتب مزبوره 37 كتابرا پلين در 77 ميلادى به تيتوس « 2 » امپراطور روم هديه كرد . اهميت اين كتابها براى تاريخ عهد قديم از اين حيث است كه اطلاعاتى در باب ممالك مختلفهء مشرق قديم و ايران مىدهد . راجع به مندرجات كتب او بايد گفت ، تمامى آنچه را كه نوشته نمىتوان صحيح دانست ، ولى از شخصى هم كه خواسته از همه چيز حرف بزند نميتوان متوقع بود كه هرچه نوشته صحيح باشد . انشاءاش ، بعقيدهء محققين ، در نوشتههاى او مختلف است ، يعنى آن را در بعض جاها مغلق و پيچيده ، در برخى روان و در قسمتى بد تشخيص دادهاند .
يوسف فلاويوس « 3 »
مورّخ يهودى كه در 307 م . تولد يافت ، پس از اتمام تحصيلات عاليه در عبرى و يونانى براى دفاع بعض روحانيون يهود بروم رفت و بعد در موقع جنگ و سپاسيان سردار روم « 4 » با يهود تسليم شد .
چون پيشبينى كرد كه و سپاسيان و پسر او تيتوس امپراطوران روم خواهند شد ، و چنين هم شد ، مورد توجه مخصوص دو امپراطور مزبور گرديد . تيتوس پس از تسخير بيت المقدس تمام كتب مذهبى يهود را به اختيار او گذاشت و او سنوات آخر عمر خود را در دربار روم گذرانده كتبى راجع بتاريخ يهود و خراب شدن اورشليم نوشت . كتابهاى او ازين قرار است : 1 - هفت كتاب راجع بوقايعى كه دنبالهء آن جنگهاى روميان با يهود و خراب شدن بيت المقدس بود .
هامش
( 1 ) -Naturalis Historiae .( 2 ) -Titus .( 3 ) -Joseph Flavius .( 4 ) -Vespasien .