سرچشمههاى قديم
سرچشمههاى قديم عبارت است از كتب مورّخين عهد قديم كه غالبا يونانى بودند و بعض آنها رومى ، مصرى ، كلدانى ، فينيقى ، ارمنى ، يهودى و غيره . كتابهاى اغلب اين مورّخين مربوط بتاريخ مشرق و ايران قديم است ، يا اگر هم مضامين آنها خارج از وقايع مشرق قديم باشد ، باز با تاريخ آن در جاهائى مربوط بوده دوره يا زمانى را از تاريخ مزبور روشن مىكند . ممكن است گفته شود كه چرا ما در اين مبحث مشرق قديم را با ايران قديم مخلوط كردهايم . جهت اين است : اولا دورهاى از تاريخ ايران دورهء پارسى مشرق قديم است . ثانيا چه قبل و چه بعد از اين دوره هم وقايعى از تاريخ مشرق قديم با تاريخ ايران قديم ارتباط معنوى دارد و بنابراين نوشتههاى مورّخين عهد قديم ، در صورتى هم كه راجع بمشرق قديم باشد ، براى روشن كردن قسمتهائى از تاريخ ايران گرانبها است . اين نكته اگر در اينجا واضح نباشد در موقع ذكر وقايع كاملا روشن خواهد بود . از اين نظر مورّخينى كه بيشتر معروفند به ترتيب تاريخ اينها هستند :
هرودوت « 1 »
اگر چه او را پدر مورّخين خواندهاند ، ولى در واقع امر نخستين مورّخ نبوده ، زيرا قبل از او اشخاص ديگر از يونانيها مانند ( هكاته ) « 2 » چيزهائى نوشتهاند كه بما نرسيده و ظنّ قوى ميرود كه هرودوت و مورّخين قرون بعد از اين نوشتهها استفاده كردهاند ، بىاينكه اسم مؤلف را برده باشند . هرودوت از اهل ( هالى كارناس ) مستعمرهء يونانى در آسياى صغير بود و ، چون اين شهر جزو مستملكات ايران بشمار ميرفت ، مورّخ مذكور از تبعهء ايران محسوب ميشد . مدّت زندگانى او را از 484 تا 425 ق . م دانستهاند . هرودوت سياحتهاى زياد در ممالك مشرق قديم كرده و تحقيقات خود را راجع باحوال و تاريخ بعض اين ممالك نوشته . نوشتههاى او داراى نه كتاب است و از اين جهت آن را
هامش
( 1 ) -Heralote .( 2 ) -Hecatee( مورّخ قرن ششم قبل از ميلاد از اهل مى لث ) .