لازم است اشارهاى هم بكتاب ( پرر ) و ( شى پيه ) كنيم . اين كتاب راجع بصنايع مشرق است « 1 » و در باب ايران و آسور اطلاعات مهمى ميدهد ، ولى بعد از طبع اين كتاب اكتشافات زياد راجع بصنايع مشرق قديم روى داده و بايد كتابى جديد در اين باب بنويسند . بىموقع نيست گفته شود كه علمائى هم مانند ( اپ پر ) فرانسوى كتابهائى در باب علوم مشرق قديم نوشتهاند ، مثلا راجع برياضيات در نزد مصريها ، هيئت در آسور و بابل ، طب در مشرق .
مرحلهء سوّم
در اواخر قرن نوزدهم ميلادى كشفيات غير مترقبه در صفحاتى كه تمدّن بابلى داشتند روى داد ، در مصر آثار قبل از تاريخ اين مملكت بدست آمد و نيز آثار ممالك درجه دوّم مشرق قديم در آسياى غربى كشف شد . تمام اين اكتشافات باز انقلابى را در تاريخ مشرق قديم باعث گرديده آن را در مرحلهء سوّم داخل كرد . در اين مرحله علماء آلمانى محرّك شدند ، حفريّاتى بواسطه هيئت علمى آلمانى موسوم به « شركت شرقى » « 2 » در جاهاى مختلف مشرق قديم به عمل آمد و نفوذ بابل در تمدّن بشر روشنتر گرديد . در اين اوان اسنادى باز بدست آمد و علماء توانستند راجع باقتصاديات و سياسيات و طرز تشكيل دولتهاى مشرق قديم مطالعاتى كنند . حالا تاريخ مشرق قديم دارد تاريخ واقعى مىشود و علماء شعبههاى مختلف ، مانند علم آثار عتيقه ، زمينشناسى ، فقه اللغه ، زبانشناسى و غيره ، به خاور شناسها كمك ميكنند و مسائل زياد راجع بنژادها ، زبانها ، آثار اعصار قبل از تاريخ و غيره روشن ميگردد . در ابتداى اين مرحله ، افقنظر علماء وسعت يافت و اين مسئله طرح شد كه تمام تمدّنهاى شرقى از كجا آب ميخورند و چه ارتباطى با يكديگر دارند . بعضى داراى اين عقيده شدند كه سرچشمهء تمدّن بشر در مصبّ رود فرات جوشيده و بعد از اينجا بسائر جاهاى عالم جارى شده . در اين مسئله در تحت تأثير كشفيات جديد ، باز يك نوع عجله و شتابندگى ايجاد شد و علمائى ، مانند ( وين كلر ) ، ( شتوكن ) و غيره خيلى دور رفته گفتند كه تمدّن تمام عالم ،
هامش
( 1 ) -Perrot et Chipiez , Histoire de P Art dans l'Antiquite .( 2 ) -Orient Gesellschaft .