در قرن هفتم قبل از ميلاد بدست آسورىها منقرض شد . علمائى مانند كندر ، سيس ، سنين ، براى خواندن اين خطّ كار مىكردند ، ولى زحمات آنها نتيجه قطعى نداده بود ، زيرا در اينجا كتيبهاى كه به دو زبان باشد بدست نيامده و تاريخ اين ملت را هم نميدانند . مهرى از يكى از پادشاهان ( هيت ) پيدا شده كه بخطّ ميخى بر آن كندهاند ، تاركودىمو ، بخطّ هيتى هم چيزى نوشته شده ، ولى معلوم نيست كه اين نوشته ترجمه خطى باشد « 1 » . عجالة موادّ خام زياد بدست آمده . در 1890 هيئتى از ( اگسفورد ) « 2 » برياست ( رامزى ) « 3 » به امكنهء قديم دولت هيت فرستاده شد و اين هيئت در كاپادوكيهء آسياى صغير تحقيقاتى كرده آثار زياد بدست آورد . حجاريهاى برجسته هم از دورهء هيتها يافتهاند و معلوم شده كه صنايع اينها تركيبى و خشن بوده . اشياء و آثار زياد از هيتها در موزه برلن است و علماى فرانسوى ، آلمانى و غيره بنوبت در اين جاها كار كردهاند .
پايتخت اين دولت در ابتداء در ( پتريوم ) بود كه اكنون موسوم به بوغاز گيى است و بعد در ( كاراكامش ) در ساحل فرات ( كاركميش تورية ) .
خطّ فينيقى
اين خطّ را تا 1735 نتوانستند بخوانند در اين سال نوشتهاى بخطّ فينيقى و يونانى در جزيرهء مالت بدست آمد و خواندن اين خطّ سهل گرديد . بعد علمائى مانند سوينتن انگليسى « 4 » و بارتلمى فرانسوى « 5 » الفباى زبان را بدست آورده معلوم كردند كه زبان فينيقى كاملا زبان سامى است .
خطّ عربستان جنوبى
تا 1810 علماء اروپائى اطلاعى از اين خطّ نداشتند ، در اين سال دكتر ( زتسن ) سوادهائى از خطوط سبأ كه اهميتى نداشت به اروپا فرستاد ، بعد سياح فرانسوى ( آرن ) سوادى از 56 كتيبه و 20 لوحه در محلهاى جنوب عربستان برداشت و بدينوسيله توانستند با زبان حميرى آشنا شوند . در 1869 عالم سامىشناس فرانسوى ( گالوى ) لباس اعراب بدوى پوشيده داخل عربستان شد و هفتاد سند بدست
هامش
( 1 ) -Trantscription .( 2 ) -Oxford .( 3 ) -Ramsay .( 4 ) -Swinton .( 5 ) -Barthelemy .