مستقلا كار كردند و نتيجهء زحمات آنها خيلى شبيه و نزديك به يكديگر بود . چند سال قبل كشف جديدى توجه را علماء را به خود جلب كرد . توضيح آنكه در بابل لوحههائى يافتند از خاك رس كه از زمان سلوكيها است و عين كلمات بابلى بخطّ يونانى نيز نوشته شده . اين انكشاف كاملا ثابت كرد كه خطّ آسور و بابلى را چنان كه ميخوانند صحيح است ، لوحههاى مزبور در موزهء لندن است . زايد است گفته شود كه پس از معلوم كردن الفباى زبانهاى مزبور چقدر كتيبه و لوحه خوانده شده .
آنچه راجع بايران است در جاى خود ذكر خواهد شد ، اما راجع به بابل و آسور و مصر عدهء اين نوع اسناد بقدرى زياد است كه فقط فهرست آن در چندين مجلد نگنجد .
خطّ مملكت وان
مملكتى كه از اوايل قرن ششم قبل از ميلاد ببعد موسوم به ارمنستان شد قبل از آن موسوم بدولت وان يا آرارات بود . اين مملكت تمدن آسور و بابلى داشت . كنجكاوى راجع به كتيبههائى كه در اينجا كشف ميشد از 1840 ميلادى شروع گرديد . آثارى كه بدست آمده از صدها متجاوز وعدهء زيادى از اين خطوط در ( اوچكليساى ) نخجوان است . خواندن اين خط ميخى در ابتدا خيلى سخت بود ، ولى بعد از آنكه نوشتههائى به دو خط وانى و آسورى يافتند كار آسانتر شد . ( گويّار ) « 1 » در 1880 ، ( سيس ) « 2 » در 1894 به خواندن آن موفق شدند و حالا اين خط را تقريبا ميخوانند . پادشاهان وان در ابتدا به خط ميخى آسورى مينوشتند ، بعد خطى براى وان ترتيب دادند كه نيز ميخى است . كتيبههاى وان غالبا راجع به بناهائى است كه كردهاند ، جز سالنامه ( آرگيشتى ) كه راجع بوقايع است .
خطّ هيتها
مردم وان از حيث تمدن بآسور و بابل نزديك بودند ، ولى از حيث نژاد با مردم ( هيت ) قرابت داشتند ، از هيتها اطلاعاتى تا 1840 نبود ، ولى حالا معلوم شده كه اينها در حدود 1700 ق . م دولتى نيرومند در آسياى صغير تشكيل كرده بودند و هزار سال اين دولت دوام داشت ، تا بالاخره
هامش
( 1 ) -Guyard .( 2 ) -Sayee .