نهضت مردمان ديگر آسياى صغير شروع گرديده و در ميان آنها بعض طوائف آريانى بمعنى اعم يا هند و اروپائى بودهاند . اين مهاجرتها طوفانى پديد آورد كه دامنهء آن تا مصر كشيد ، مملكت بزرگ هيتها را جاروب و بجاى مملكت مذكور دولتهاى كوچكى تشكيل كرد . احوال چنين بود تا اينكه دولت كيليكيه و بعد ليديه در قرن نهم قبل از ميلاد تاسيس شدند . در خاتمه بايد گفت كه ، تقريبا هزار سال قبل از ميلاد ، در حدود جنوبى آسياى صغير دولتهاى هيتى و آرامى بودند ، در مشرق ، دولت وان وجود داشت و ، وقتى كه دولت مذكوره در سر جهاندارى با آسور در منازعه بود ، اين دولت و دول هيتى و آرامى را نهضت مردمان هند و اروپائى ( آريانى بمعنى اعمّ ) منقرض كرد .
مردمان آريانى
آريانها شعبهء اوّل از شاخهء بزرگ مردمان هند و اروپائىاند و ، چون جداگانه ذكرى از اينها و مردمان هند و اروپائى خواهد شد ، در اينجا به چند كلمه اكتفا ميكنيم . موطن اصلى آريانها محققا معلوم نيست كجا بوده و نيز صحيحا نميدانيم از چه راههائى مهاجرت كرده به هند و آسياى غربى وارد شدهاند . اين ملل در تاريخ مشرق قديم داراى اهميتاند ، زيرا ، چنان كه در جاى خود بيايد ، اينها اثراتى بزرگ از خود در تاريخ مشرق قديم گذاردند و دولت هخامنشى تمام مشرق قديم را جمع كرده دولت واحد مشكّلى از آن تأسيس كرد . راجع بتمدّن آريانهائى كه به آسياى غربى آمدهاند از جهت فقدان آثار و اسناد نميتوان اطلاعات زياد داد ، ولى اين مطلب مسلم است كه ماديها و پارسيها در تحت نفوذ تمدّن بابل و آسورى و عيلامى درآمده چيزهاى زياد از آنها اقتباس كردند . اما اينكه كى آريانها از تاريكى اعصار قبل از تاريخ بيرون آمده پا بصحنهء تاريخ گذاشتند ، عقايد مختلف است ، چه حل اين مسئله ملازم است با تعيين زمانى ، كه آريانها در آسياى غربى برقرار شدند ، و خود اينمطلب روشن نيست .
بعضى آمدن آريانها را به آسياى غربى بقرن 14 ق - م ، و برخى به دو هزار سال قبل از ميلاد مربوط ميدارند . اثار و قرائن مىرساند كه آريانها يك دفعه بآسياى غربى