( توبال ) ، ( موسكو ) و ( كوّموخ ) ، كه ، در هفتصد و هشتصد سال قبل از ميلاد ، در تاريخ مشرق قديم اسمى از آنها در اينجاها ذكر مىشود ، نيز از اين نژاد ميدانند . بعضى دور تر رفته بوميهاى يونان ، يعنى سكنهء يونان را قبل از رفتن يونانيها بدانجا ، مردم جزائر آن و كليهء مردمانى را كه تمدّن بحر الجزائر و ترووا « 1 » داشتند ، نيز از اين نژاد محسوب ميدارند . قدمت اينها چنان كه حفريات نشان ميدهد با زمان سلسلههاى اوّل فراعنهء مصر مطابقت مىكند ( تقريبا سه هزار سال ق . م ) .
از هيتها ، مردم ( ارثاو ) ، ميتانّى و مملكت وان آثارى بخطوط ميخى بدست آمده ، در ميان اين آثار كتيبههاى ( خالد ) هاى وان به خط آسورى نوشته شده . از هيتها باز آثارى در ( تل العامرنه ) مصر و بوغاز ( گيى ) پايتخت قديم هيتها ، كه در كاپادوكيه ( در مشرق آسياى صغير ) واقع بود ، كشف شده . آثار آخرى از دفاتر راكد هيتها است . از كليهء آثار ميخى علماء سعى كردهاند عقيدهاى راجع به زبان هيتها حاصل كنند ، ولى عجالة چيزى كه قبول اكثريت را دارا باشد نگفتهاند .
بعضى مانند ( هممل ) تصوّر مىكند كه آثارى از زبان هيتها در زبان گرجى مانده .
( مارّ ) عقيده دارد كه اثراتى از اين زبان در زبان ارمنى هم مشاهده مىشود . آثارى هم از هيتها در سوريه و جاهاى ديگر آسياى صغير بدست آمده . اين نوشتهها نقوشى است و تصوّر ميكنند كه هيتها قبل از اقتباس خط ميخى به اين خط مينوشتهاند .
علمائى بسيار مانند ( كندر ) و ( پاىزو ) موطن اصلى هيتها را آسياى صغير و مخصوصا كاپادوكيه ميدانند ، در ( ايوك ) و بوغاز ( گيى ) معابد و آثار بزرگى از آنها يافتهاند و در همينجا هم دفتر راكدهيتها بدست آمده . اين دفتر حاوى هزاران سند است و مانند قسمتى از اسناد ( تل العامرنه ) مصرى مىباشد . از تحقيقات چنين به نظر ميآيد كه موطن هيتها همان آسياى صغير بوده ، بعد اقوامى از اينها به طرف جنوب و مشرق منتشر شدهاند و ميتانّىها قبل از ديگران شروع به مهاجرت كرده در بين النهرين و صفحات ديگر جنوبى برقرار شدهاند . پس از آنها هيتها ( بمعنى اخصّ ) حركت كردهاند ( قرن 15 ق . م ) ، بعد در قرن يازدهم ميلادى
هامش
( 1 ) -Troie .