محو تمدّنهاى مصرى و بابلى در ميان مللى كه گذشتههاى مفصل و تمدّنهاى عالى داشتهاند تقريبا بىنظير است ، چه مردمان يونان و ايطاليا ، كه نيز از ملل قديمه عالماند ، گذشتههاى خود را فراموش نكردهاند ، تمدّن كنونىشان دنبالهء تمدّنهاى گذشته آنها است و بزبانى حرف ميزنند كه از زبان قديمشان آمده .
يك عهد خاتمه يافته براى مورّخ و محقق گرانبها است ، چه از آن ميتواند به خوبى معلوم كند كه جريان تاريخ بكجا منتهى شد ، اثرات عوامل تاريخى چه بود و بچه نتيجه رسيد ، ولى متأسفانه راجع بتاريخ مشرق قديم هنوز انجام اين كار مقدور نيست ، چه اين رشته هنوز خيلى جوان و موادى كه در اختيار آن مىباشد ، اگرچه بسيار زياد است و حتى كثرت آن گاهى فشار باحوال روحى محقق وارد مىكند ، ولى اين اندازه مواد براى فهم ادوارى كه طول آن به چندين هزار سال ميرسد كافى نيست ، بخصوص كه اين مدارك و منابع غالبا راجع بزندگانى رسمى ملل قديمه مىباشد و در باب زندگانى درونى ، يعنى زندگانى غير مصنوعى يا زندگانى بى نمايش ، اطلاعات خيلى كم يا ناقص است : چه بسا بدورههائى ميرسند كه طول آن چندين ده يا صد سال است و راجع به اين زمانها جز چند كلمهاى مبهم كه آن هم از زمانهاى اخير است و صحتش مورد ترديد ، چيزى نمىيابند ، ولى خوش وقتى او اينجا است كه كاوشها و كشفيات همواره پيش ميرود و اكتشافى سهل و ساده بغتة روشنائى بهتآورى بمسائل مجهول افكنده ، نتائجى بدست ميدهد كه هيچ يك از علماء انتظار آن را نداشت . هرقدر كه كاوشها و تحقيقات پيش ميرود يك نكته روشنتر ميگردد و آن اثراتى است كه تمدنهاى قديم مشرق در تمدنهاى يونانى و رومى و بعد بواسطه اين مردمان در تمدن كنونى گذارده ، مثلا مبادى علم طب و رياضيات از مشرق بفلاسفهء يونانى و اسكندرائى و باعراب رسيد و در قرون وسطى باروپا رفت . سلسله مقادير بابلى تا ادخال سلسله مطرى كم يا بيش در تمام اروپا پذيرفته بود . الف باء از مشرق بتوسط فينيقيها در مغرب منتشر شد . تشكيلات دولتى مشرق ، بخصوص مصر ، بود كه در ابتداء بيونان سرايت كرد و از آنجا بروم و بيزانس درآمده اثراتى انكار نكردنى در اينجاها از خود گذاشت . مذهب مصريها
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى ) — صفحة 23
مساهمون: حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
ص٢٣