ممالك مشرق هم مانند چين و غيره شامل كرد ، چه بين اين تمدن و تمدن چينى و امريكاى قديم ، چنان كه گويند ، شباهتهاى حيرتآور وجود دارد . عجالة علم تاريخ نتوانسته اينمسئله را حل كند و بنابراين علماء و محققين دائره را تنگتر گرفته تاريخ « مشرق قديم » يا « عهد قديم ممالك متمدنهء درياى مغرب » را شامل مصريها ، سومريها ، اكديها ، ساميهاى كلده و آسور ميكنند و پس از آن از گذشتههاى مللى حرف ميزنند ، كه هرچند تمدن عالى پروردهاند ، ولى تمدن آنها كم يا بيش در تحت نفوذ مصريها يا بابليها و يا هردو پرورش يافته . اين ملل به ترتيب تاريخى عبارتند از : 1 - ساميهاى سوريه و عربستان و نيز فينيقيها كه تمدن شرقى را به مغرب بردند . 2 - ملل و مردمانى كه در آسياى صغير ميزيستند و نژاد آنها هنوز محققا معلوم نيست ، مانند هيتها و غيره « 1 » . 3 - اهالى سياهپوست ( نوبى ) در جنوب مصر كه دولت ( مروايت ) را تشكيل كردند . 4 - عيلاميها كه نه سامى بودند و نه آريانى . 5 - قديمترين نمايندگان نژاد آريانى بخصوص ماديها و پارسيها كه از مشرق قديم دولت واحد و مشكّلى ساختند « 2 » .
تمدّن بحر الجزاير « 3 » يا يونانى و تمدن ( اتروسكى ) يا رومى در اين قسمت از تاريخ داخل نيست ، چه تمدن يونانى و رومى ، هرچند پايهاش بر تمدن مشرق قديم است ، ولى بعدها خصائصى ديگر يافت و در تاريخ تمدّنها معروف به « تمدّن يونانى و رومى » گرديد . بنابر آنچه گفته شد حدود جغرافيائى مشرق قديم عجالة چنين است : 1 - از آسياى وسطى ، درياى كسپين يا خزر ، كوههاى قفقاز و درياى سياه تا خليجپارس ، عربستان جنوبى و درياچههاى افريقائى . 2 - از سند تا جبل طارق . اين است حدود مشرق قديم . اما راجع به حدّ نهائى آن در زمان بين علماء مباحثات زياد شده و به اين مسئله ، كه در چه زمان اين تاريخ خاتمه يافته ، جوابهاى مختلف دادهاند . بعض علماء به اين عقيدهاند كه حدّ نهائى اين تاريخ زمانى است كه برترى تمدن يونانى مسلم گشت و يونانيها پيش آهنگ تمدّن شدند ،
هامش
( 1 ) - محققا معلوم نيست يعنى عقيدهاى اظهار نشده كه اكثريّت آن را پذيرفته باشد .
( 2 ) - مشكّل يعنىOrganise( 3 ) - درياى اژه (Egee)