اگر داستانهاى ما ، به صورت گفتههاى اوّلى ، بما رسيده بود ، ميتوانستيم بگوئيم بلى ، ولى متأسفانه اين داستانها در مدّت ادوار مختلف و قرون زياد ، بجهاتى ، كه يكى يا دو تا نيست ، تحريف و تصحيف شده و بقدرى مشوّش گشته ، كه نمىتوان محققا گفت فلان شاه يا فلان پهلوانى را ، كه مثلا در دورهء منوچهريها اسم مىبرند ، حتما از همان دوره بوده ، يا فلان واقعه در همان زمان روى داده ، زيرا مىبينيم اشخاصى زياد از دورهء اشكانى بدورهء كيانى ( هخامنشى ) نقل شدهاند و وقايعى را از دورهء ساسانى بدورهء كيانى منتسب داشتهاند . بنابراين از كجا كه وقايع دورهء مادى يا هخامنشى بدورهء منوچهرىها منسوب نشده باشد ؟ برگردانيدن داستانها به صورت اوّلى كارى است محال ، زيرا تمام مداركى ، كه در دست است ، از قرون اسلامى است و اصل خداى نامه در دست نيست . اگرچه خود خداى نامه هم اگر بدست ميآمد ، باز براى اين مقصود كاملا كافى نبود ، چه ظنّ قوى اين است ، كه در دورهء ساسانى هم بداستانها دست بردى شده ، ولى باز كمكى ميبود بزرگ . بنابراين امروز كارى ، كه ميتوان كرد اين است ، كه معين شود با اين صورتى ، كه داستانها دارد ( صرفنظر از اينكه در ابتداء چه صورتى داشته ) ، چه وقايع تاريخى را پيش يا پس برده و چه اشخاصى را از يك دورهء تاريخى بدورهء ديگر نقل كردهاند . اين كار فرع دو چيز است : 1 - دانستن تاريخ واقعى ايران قديم با تمامى جزئياتى ، كه ضبط كردهاند . 2 - دانستن داستانهاى ايران قديم با روايات مختلفه ، كه در كتب عديده ذكر شده . اين كار آخرى هم مطالعات طولانى لازم دارد ، زيرا بشاهنامهء تنها يا يكى دو كتاب نمىتوان اكتفاء كرد : روايات در باب اشخاص و وقايع داستانى متعدّد است و بسا در كتابى در دو كلمه حقيقتى گفته مىشود ، كه در شاهنامه يا كتب ديگر نيست . بنابراين ، اگر كسى بخواهد تتبعات كامل كند ، بايد كليهء كتابهائيرا ، كه راجع بداستانها نوشته شده ، بخواند و عدّهء اين نوع كتب خيلى زياد است . براى مثل يك مورد را ذكر مىكنيم : عموما در داستانهاى ما داراب يا داراى اكبر را پسر هماى ميدانند ، ولى مسعودى پس از ذكر مختصرى از احوال هماى گويد : « ثم ملك بعدها اخ لها يقال له دارا بن بهمن . . . » ( مروج
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى ) — صفحة 162
مساهمون: حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
ص١٦٢