آويانهاى ايرانى با زحمات زياد وسائل آبيارى مصنوعى را فراهم و اراضى را آباد كنند ، بنابراين سعى و عمل و مجاهدت در زندگانى از لوازم معيشتى آريانهاى ايرانى گرديد و رعايت اين اصل بدرجهاى از اهميت رسيد ، كه در تعاليم مذهبى ايرانىهاى قديم داخل شد . از مقايسهء مذهب ايرانىهاى قديم با مذاهب هندى اين نكته روشن است و ظنّ قوى مىرود ، كه جدائى مذهبى بين آريانهاى ايرانى و هندى از اختلاف حوائج آنها ، از تأثير شرايط جغرافيائى و آب و هواى فلات ايران و هند روى داده . چون از مذهب آريانهاى ايرانى در جاى خود صحبت خواهد بود ، عجالة در اينجا به همين تذكر اكتفا مىشود . بالاخره در اينجا بايد يك نكته را تذكر دهيم : فلات ايران ، از نظر تاريخ ايران ، تنها يك اصطلاح جغرافيائى است و بس ، چه حدودى را ، كه فلات نشان ميدهد نه با مفهوم قومى آريانهاى ايرانى مطابقت مىكند ، نه با منطقهء زبانهاى ايرانى . با اوّلى مطابقت نميكند ، زيرا ، چنان كه بيايد ، مردمانى بودند ، كه شعبههائى از آريانهاى ايرانى محسوب شدهاند ، و حال آنكه در آسياى وسطى و قفقازيه يا ماوراء كوههاى قفقاز و جاهاى ديگر ميزيستند و اكنون هم مىزيند . با دائرهء وسعت زبانهاى ايرانى موافقت ندارد ، زيرا موافق تحقيقات علماء فن مسلم است ، كه از اقصى بلاد پامير تا آخرين نقاط كردنشين بزبانهائى تكلم مىشود ، كه از گروه زبانهاى ايرانى است . در جاى خود اين نكته روشنتر خواهد بود .
آريانها - شعبهء ايرانى آنها
چنان كه گفته شد ، آريانها يكى از شعب مردمان هند و اروپائىاند . از حيث تحقيقاتى ، كه راجع بمردمان هند و اروپائى مىشود ، شعبهء آريانى شعبهء اولى است ، زيرا آثار تاريخى و ادبى آنها از قرن چهاردهم ق . م « 1 » شروع شده ، و حال آنكه آثار ادبى يونانى و ايطاليائى بالنسبه جوانتر و آثار ادبى پنج شعبهء ديگر نسبت به آثار يونانى و ايطاليائى هم خيلى تازهتر است . آريانها بعد از جدائى از مردمان هند
هامش
( 1 ) - مثلا ( ريگودا ) و ( ودا ) كه كتب مذهبى هنديها است .