از فلات ايران بهند ميرود شايان توجه است . يكى از آنها راهى است ، كه از وادى كابل شروع شده و از كوههاى سليمان گذشته به پيشاور ، كه در وادى سند است ميرسد ، ديگرى كه كوتاهتر است از تنگهء خيبر ميگذرد . فاتحين هند و نادر شاه از اين راه گذشتهاند . بالاخره راهى ، كه افغانستان كنونى را بوادى آمويه ارتباط ميداد و اكنون نيز همان اهميت را دارد ، راهى است ، كه از باميان و بلخ شروع شده ، كوههاى هندو كه را بريده بوادى مزبور ميرسد . سائر راههاى ايران ، يعنى از رى بآذربايجان ، گيلان ، طبرستان ، خراسان و از خراسان بآسياى وسطى و از بنادر خليجپارس « 1 » بشيراز ، كرمان و غيره همان بود كه حالا هم هست و در جاى خود ذكر خواهد شد . عدّهء نفوس فلات ايران معلوم نيست چه بوده و اكنون هم ، چون سرشمارى نشده ، محققا معلوم نيست . حدس ميزنند ، كه بايد جمعيت ايران ، افغانستان و بلوچستان شانزده ميليون باشد . از سائر مطالب جغرافيائى ميگذريم ، زيرا ، اگر ارتباط مستقيمى با تاريخ ندارد ، خارج از موضوع است و هرگاه دارد ، يعنى از جغرافياى تاريخى است ، بايد بمناسبت وقايع در جاى خود ذكر شود تا بهتر مورد استفاده باشد و زحمت خواننده را هم كمتر كند .
تأثير شرايط جغرافيائى
فلات ايران پلى است ، كه قسمتهاى شرقى و غربى آسيا را با يكديگر اتصال داده و اين موقع فلات ايران در تاريخ اهميت مخصوصى داشته ، چه در ازمنهاى ، كه دريانوردى اشكالات عديده داشت ، فلات ايران يگانه راهى بود ، كه قسمتهاى آسيا را با يكديگر و با ممالك درياى مغرب و اروپا مربوط ميداشت و ، چون فلات مزبور در چهار راه عالم قديم واقع و وسيلهء ارتباط مردمان بسيار از نژادها و ملل مختلفه بود ، از اين موقع جغرافيائى نتائجى حاصل شد ، كه از تاريخ ايران معلوم است و در جايش بيايد . نيز بايد درنظر داشت ، كه شرائط جغرافيائى فلات ايران و آب و هواى آن اثرات مبرهنى در مذهب و احوال روحى آريانهاى ايرانى گذاشت . توضيح آنكه ، چون فلات ايران مانند بين النهرين ، مصر و هند داراى رودهاى عظيم نيست و رودهاى بزرگ در حدود فلات يا در نزديكى آن است ، كمآبى و خشكى هوا در غالب جاهاى ايران زمين باعث شد ، كه
هامش
( 1 ) - گمرون عهد قديم .