مقدونى كتابهائى در محل نينواى قديم جمع كردهاند و اين كتابخانه در قرون بعد بتصرّف اشكانيان درآمده .
باردسن « 1 »
درادس ( اورفا ) واقع در بين النهرين تولد يافت و اصلا شامى بود . او را پارتى و كلدانى نيز ميگفتند . اين شخص ، كه در سلك روحانيين مسيحى بود ، در اواخر عمر داراى معتقدات عرفانى « 2 » گرديد .
چون معلومات زياد در علوم شرقى و غربى ( كلدانى ، يونانى ) داشت و زبان سريانى و يونانى را خوب ميدانست ، كتب زياد نوشت ، كه از جمله قطعهاى از تاريخ ارمنستان است و موسىخورن مندرجات آن را در كتاب خود ذكر كرده . زمان زندگانى اين نويسنده در نيمهء دوّم ميلادى بوده ، زيرا در تاريخ ادس تولد او را بسال 154 م .
مربوط داشتهاند .
آگاتانژ « 3 »
اسم يونانى او ( آگاثاگ گلس ) « 4 » است و تصوّر ميكنند كه اصلا يونانى و ساكن يكى از نواحى غربى ارمنستان ، مجاور روم شرقى ، بوده . اين مورّخ ، كه منشى تيرداد ( درتاد ) دوّم پادشاه ارمنستان بود ، تاريخ اين مملكترا نوشته و از وقايعى صحبت مىكند كه از 226 تا 330 ميلادى روى داده . تاريخ او به زبان ارمنى و يونانى نوشته شده و اختلافاتى بين دو نسخه مزبوره ديده مىشود . بعلاوه چيزهائى در هر دو نسخه بعدها داخل كردهاند ، زيرا در بعض جاها از كسانى مذاكره مىشود كه تقريبا 150 سال بعد از مورّخ مزبور ميزيستهاند .
بنابراين بعضى ترديد دارند كه اين نوشتهها از خود آگاتانژ باشد و گمان ميكنند كه يك شخص مسيحى ، در اوايل قرن پنجم ، هر دو نسخه را انشاء و تغييراتى در اصل نوشتههاى آگاتانژ داده . بهرحال نوشتههاى او در ميان يونانيها و كلدانيها و مصريها و اعراب معروف بود . سالنامهنگارى هم موسوم به ( سبهاس ) « 5 » در قرن هفتم قطعهاى راجع بتاريخ ارمنستان نوشته ، كه به آگاتانژ نسبت داده . اگرچه نويسندهء مزبور در قسمتى از كتاب خود از شخصى صحبت كرده ، كه 63 سال بعد از
هامش
( 1 ) -Bardesane .( 2 ) -Gnosticisme .( 3 ) -Agathange .( 4 ) -Agathagglos .( 5 ) -Sebeos .