اتمام حجت سختى بدولت ايران دادند و تقاضاى عزل شوستر و مستشاران امريكائى را كردند . چون دولت ايران چارهاى نديد و ناصر الملك هم با روش احتياطى كه در كارها داشت دانست كه تندروى نمايندگان دموكرات ممكن است توليد زحمت بزرگترى كند اتمام حجت روسيّه را پذيرفت . شوستر و مستشاران امريكائى ايران را ترك گفتند و مجلس دوم در سوم محرم 1330 منحل گرديد و رئيس بلژيكى گمرك كه دستنشاندهء روسها بود بجاى شوستر خزانهدار و صاحب اختيار ماليّهء ايران شد .
روسها براثر توفيقى كه در راندن شوستر و بستن مجلس و تبعيد رؤساى دموكرات پيدا كرده بودند دست ببسيارى از حركات ناشايست زدند از آن جمله گنبد مشهد مقدس را بتوپ بستند و در رشت و تبريز عدهاى از آزادىخواهان را كشتند و بر اثر اين پيشآمدها روز بروز اوضاع ايران پريشانتر گرديد و دورهء نيابت ناصر الملك كه در 28 شعبان 1332 روز تاجگذارى احمد شاه خاتمه يافت بچنين وضع ناگوارى خاتمه پذيرفت .
پس از تاجگذارى شاه مجلس سوم اندكى پس از افتتاح مصادف با شروع جنگها بين المللى گرديد و چون در اين جنگها از همسايگان ايران انگليس و روس در يك طرف و عثمانى به يارى آلمان و اطريش در طرفى ديگر بود در حدود شمال غربى و جنوب غربى كشور ما بين قواى دو طرف جنگ درگرفت و با اينكه رئيس الوزراى ايران مستوفى الممالك در 1333 رسما ايران را دولتى بيطرف اعلان نمود بعلّت ضعف لشكرى پاى تجاوز جنگجويان بايران نيز كشيده شد و صفحات شمال غرب و مغرب و جنوب غربى ميدان جنگ ايشان شد . از طرفى ديگر عمّال متحدين اروپاى مركزى از صدماتى كه در طى قرون گذشته مردم ايران از سياست متجاوزانهء روسيه و انگليس ديده بودند استفاده كرده عامهء را باتحاد اسلام و يارى عثمانى دعوت نمودند و در اين راه حتّى بعضى از نمايندگان تندرو مجلس را هم با خود همدست ساختند خوشبختانه مستوفى الممالك در حفظ بيطرفى ايران جدّ فوق العاده بخرج داد و
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 861
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٨٦١