منصرف گرديد .
آزاديخواهان كه از خيالات سوء شاه كاملا مسبوق شده بودند براى حفظ مشروطه و جان خود بتهيهء سربازان داوطلب ملى در مركز و ولايات مشغول شدند و نزاع بين مشروطه و استبداد علنى گرديد و كار اين نزاع به آنجا كشيد كه نمايندگان مجلس از شاه خواستند كه شش تن از اطرافيان خود را كه محركين عمدهء او در برانداختن بنيان مشروطيت بودند از دور خود دور كند . شاه با اينكه به اين امر قول داد درصدد دستگيرى و تبعيد هشت نفر از ناطقين و متنفذين وكلا برآمد و براى آنكه از اقامت در پاىتخت مطمئن نبود در 9 جمادى الاولى 1326 بباغ شاه بيرون دروازهء غربى طهران رفت و پاىتخت به علت اجتماع جمعى از هواخواهان استبداد در ميدان توپخانه و تعديات هنگامهجويان و اشرار در هرجومرج كلى افتاد .
عاقبت شاه در سهشنبه 23 جمادى الاولى مجلس را بدست لياخف روسى و عدهاى از قزاقان و سربازان سيلاخورى بتوپ بست و مدافعين مجلس با اينكه قريب هفت ساعت مقاومت بخرج دادند مغلوب شدند و وكلاى ملت بعضى كشته و عدهاى دستگير و اكثر فرارى و متوارى گرديدند .
محمد على شاه ابتدا سيد محمد طباطبائى و سيد عبد اللّه بهبهانى را تبعيد كرد و عدهاى از روزنامهنويسان و ناطقين مشروطه را بقتل آورد و جمعى را نيز بزندان انداخت و به اين ترتيب مشروطهء اول ايران كه از 14 جمادى الاخرى 1324 تا 23 جمادى الاولى 1326 طول كشيده بود از ميان رفت و دورهء استبداد صغير شروع شد .
در ايام استبداد صغير كه اندكى بيش از يك سال طول كشيده نزاع بين طرفداران مشروطه و استبداد همچنان باقى بوده است .
اگرچه شاه با توپ بستن مجلس دار الشورى و برافكندن انجمنهاى ملى در پاىتخت بر مخالفين خود غالب آمد ليكن اكثر ولايات زيربار استبداد او نرفتند بلكه حركتى كه از او در نقض قول و شكست قسم و دشمنى با اساسى كه مردم با
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 856
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٨٥٦