پرداخت آن ابا داشت وصول نمايد . به اين دو قصد با سى هزار سوار و پياده از طهران بكاشان رفت و فرمانفرما در فين كاشان به خدمت پدر رسيد ولى بجاى تمام بدهى خود فقط سيزده هزار تومان تقديم كرد و اين مسئله مزاج شاه را كه عليل نيز بود بيش از پيش دچار انحراف نمود و امر داد تا فرمانفرما را محبوس كنند و مأمورين و مستوفيان مخصوصى براى وصول بقايا بفارس بروند و با اينكه حال مزاجى شاه شدت يافته بود در همانحال جمعى از خواجهسرايان و اعيان همراه خود را نيز به اطراف براى جمع ماليات مأموريت داد . يكى دو روز بعد از حركت اين جماعت از اصفهان يعنى در تاريخ 19 جمادى الاخرى 1250 فتحعلى شاه بسن 68 پس از 37 سال سلطنت در اصفهان وفات يافت و جسد او را از آنجا براى دفن بقم بردند .
فتحعليشاه در تمام دوره سلطنت خود پيوسته در حركت و سرگرم كشمكش با مدعيان خصوصى و دشمنان خارجى بود و با اينكه طبعا بجنگجوئى ميل نداشت و عيش و عشرت را بر اين حال ترجيح مىنهاد اوضاع زمان او را بجنگ مجبور مى نمود ليكن شاه خود كمتر بميدان جنگ حاضر ميشد مخصوصا دو جنگهاى با بيگانگان هيچوقت فتحعليشاه شخصا بجنگ نيامد و يك بار هم كه براى تشويق سپاه بجهاد با روس ها بآذربايجان آمد همين كه خبر شكستهاى لشكريان وليعهد را شنيد بسلطانيه برگشت .
بيشتر پيشرفتهائى كه در كارها نصيب فتحعليشاه شده از بركت وجود پسران باكفايت و سرداران لايق اوست و همين جماعتند كه در مدت سى و هفت سال پادشاهى فتحعليشاه مدعيان عديدهء سلطنت را از ميان برداشته و با وجود سياستهاى دشمنانه خارجيان و تعرضات ايشان باز ايران را در تحت يك امر و حكومت حفظ كردهاند .
اشتهار مخصوص فتحعلى شاه در داخل و خارج به علت عياشى شخصى و پولپرستى او و كثرت اولاد و زوجات و وضع دربار و پارهاى حركات سادهلوحانهء اوست .
اين پادشاه در مدت عمر قريب دو هزار فرزند از پسر و دختر و نواده پيدا كرده و در موقع مرگ از او 57 پسر و 46 دختر و 296 نوهء پسرى و 292 نوهء دخترى
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 808
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٨٠٨