ديگرى تجارتى و هريك نيز ضميمهاى دارد . اين معاهدات مهمترين معاهداتى است كه تا قبل از انقلاب و نهضت اخير ايران در تاريخ اين مملكت بين ايران و يك دولت خارجى بسته شده چه علاوه بر اشتمال آنها بر شرايط و حدودى كه همانها مبناى معاملات سياسى و اقتصادى بين ايران و بزرگترين همسايگان گرديده سرمشقى شده است براى عموم دول خارجى ديگرى كه بعدها با ايران در اين زمينهها معاهداتى بستهاند مخصوصا يكقسمت از آنكه راجع بوده است به حق حكومت قنسولهاى روسيه در ايران ( كاپىتولاسيون ) بتدريج از طرف ايران در مورد قنسولهاى ساير دول بيگانه نيز مورد تصويب قرار گرفته و تا مدتى آلت اجراى نفوذ سياسى عمال خارجى در كشور ما بوده است .
شرايط مهم معاهدات تركمانچاى چنين بود :
1 - بموجب مادهء 4 عهدنامهء سياسى ايران علاوه بر ولاياتى را كه در عهد نامهء گلستان بروسيّه داده بود ايروان و نخجوان و اردوباد را نيز از دست داد و از قلعهء آرارات تا مصب نهر استارا خطّ سرحدى امروزى مشخص گرديد ،
2 - بنابر ماده 6 از همين معاهده دولت ايران پرداخت ده كرور تومان پول طلا را بعنوان خسارت بر گردن گرفت ،
3 - مادهء 7 وليعهدى عباس ميرزا و تعهد روسيّه را در باب رساندن او تأكيد كرد ،
4 - بموجب ماده 8 ايران از حق كشتىرانى در بحر خزر محروم گرديد ،
5 - بموجب مادهء 10 دولت روسيه اجازه يافت كه در هر نقطه كه صلاح بداند قنسول يا عامل تجارتى بفرستد به شرط آنكه عدهء همراهان او از ده تن تجاوز ننمايد .
6 - بموجب ماده 13 طرفين متعهد شدند كه در ظرف چهار ماه اسراى يكديگر را مبادله كنند و در صورتى كه پس از انقضاى اين مدت اسرائى مبادله نشده باشند هريك از دو طرف حق دارند كه آزادى ايشانرا تقاضا نمايند و در هرجا كه يكى از
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 799
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٧٩٩