پس از مذاكرات طولانى بين پاسكيويچ و عباس ميرزا عاقبت سردار روس پنج كرور از مبلغ پيشنهادى خود را تخفيف داد و قرار شد كه ميزان خسارت را در 15 كرور بنويسند و نزديك بود كه كار صلح بانجام برسد كه بروز وقايعى در طهران باز موجباتى جهت تعقيب آن فراهم آورد توضيح آنكه فتحعليشاه در تمام مدت جنگهاى روس و ايران پسر رشيد و كافى خود حسينعلى ميرزاى شجاع السلطنه والى خراسان را به علت رقابتى كه بين او و عباس ميرزا بود در كارها دخالت نداد و از وجود او در آذربايجان به هيچ شكل استفاده نكرد .
در موقعى كه خبر شكستهاى عبّاس ميرزا بخراسان رسيد شجاع السلطنه يك عده از سپاهيان خود را با علمهائى سياه برداشته بطهران آمد و به اين عنوان كه از جانب امام هشتم مأمور بيرون كردن روسهاست عازم آذربايجان شد . فتحعليشاه هم كه بهيچوجه راضى بپرداختن وجه غرامت بروسها نبود حركت شجاع السلطنه را موقع خوبى دانسته به خيال خود براى ترساندن روسها او را روانهء قزوين نمود .
از شنيدن اين خبر پاسكيويچ چنان متغير شد كه رشتهء مذاكرات خود را با عباس ميرزا قطع نمود و به او گفت كه اگر در ظرف پنج روز تكليف صلح معين نشود بتبريز خواهد رفت و سپاه خود را مهياى حركت بطهران خواهد نمود . عباس ميرزا بعجله چاپارى بطهران فرستاد و شاه را از وخامت اوضاع مسبوق كرد و شاه ناچار شش كرور اشرفى پيش عباس ميرزا فرستاد و وليعهد در ملاقات ديگرى كه در قريهء تركمانچاى با پاسكيويچ نمود آنها را تقديم داشت و معاهدات تركمانچاى را كه از اواسط جمادى الاولى 1242 تا اوايل شعبان 1143 مشغول مذاكره و تهيهء زمينهء آن بودند در 5 شعبان اين سال اخير تصويب كرد و از طرف دولت ايران آن را حاج ميرزا ابو الحسن خان وزير دول خارجه و اللهيار خان آصف الدوله كه از زمان فتح تبريز بدست روسها همچنان به حال اسيرى در اردوى پاسكيويچ بسر مىبرد امضا نمودند .
معاهداتيكه در تركمانچاى بامضا رسيد شامل دو عهدنامه است يكى سياسى
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 798
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٧٩٨