باتو : سوقو مولچتاى . و از جانب تولوى خان : الچيقه « 1 » به فرمان سرقوقيتى بيكى « 2 » رفته بود ، امراى مذكور در تمامت ممالك بر طول و عرض اقاليم يام بايان بستند . و قاآن به اطراف ممالك يرليغ فرستاد مضمون آنكه « هيچ آفريده يكديگر را تعرّض نرسانند ، و قوى بر ضعيف زور و زيادتى نكند . » القصّه خلايق آسوده و فارغ البال گشتند و آوازهء عدل او جهان را فروگرفت .
حكايت جنگهايى كه شهزادگان و لشكر مغول در دشت قپچاق و بلغار و اوروس و مگس « 3 » و آلان و ماجار و پولار و باشغرد كرده و آن ولايات را فتح نمودهاند
شهزادگان كه به فتح دشت قپچاق و آن حدود نامزد بودند از فرزندان تولوى خان ، پسر مهتر منكوقاآن و برادرش بوجك « 4 » و از اروق اوگتاى قاآن پسر مهين گيوك خان و برادرش قدآن ، و از فرزندان چغتاى ، بورى و بايدار « 5 » و كولگان ( برادر قاآن ) و پسران [ جوچى ، باتو و آورده و شبآت و تنگقوت ] « 6 » و از امراى معتبر سوبداى بهادر و چند امير ديگر تمامت به اتفاق ، در بهار بيچين ييل سال بوزينه موافق جمادى الآخر سنهء ثلث و ثلثين و ستّمائه [ - 633 ] در راه تابستان را گردانيده پاييزگاه در حدود بلغار به اروق [ پسران ] جوچى خان : باتو و آورده و شبآن « 7 » و تنگقوت ، كه هم نامزد آن حدود بودند پيوستند ، و از آنجا باتو [ با ] شبآن و بورلداى و لشكرى به قصد پولار « 8 » و باشغرد متوجّه آن صوب شده در اندك فرصت تمام آن ولايت را گرفته اهالى آنجا را به قتل رسانيده ، اموال و اسباب به غارت بردند .
و تفصيل اين واقعه چنان است كه پولار « 9 » قومى بسيار بودند بر ملّت نصارا ، و سرحدّ ولايت ايشان به فرنگ متّصل بود . و چون ايشان آوازهء حركت با تو شنيدند ، ايشان نيز مستعدّ شده ، با چهل تومان لشكر متوجّه دفع با تو شدند . و شبآن كه با ده هزار مرد منقلاى بود خبر فرستاد كه « اين جماعت پولار ده برابر لشكر مغولاند و [ تمامت ] بهادر و پهلوان . »
القصّه چون هردو سپاه برابر شدند ، باتو بر عادت چنگيز خان بر بالاى پشته رفت و يك شبانهروز به حضرت حقّ ، سبحانه تعالى ، تضرّع و زارى كرد ، و مسلمانان را نيز فرمود تا به جمعيت دعا كردند . بعد از آن متوجّه جنگ شد . و آبى بزرگ در ميان بود . باتو خان و [ 265 الف ] بورلداى « 10 » و جمعى از امرا شبانه از آن آب گذشتند . على الصّباح آتش كارزار شعله كشيد و شبآن به نفس خويش در معركهء جنگ درآمد ، و جمعى كثير را به قتل رسانيد ، چنانچه از طرفين بر وى آفرين كردند . و امير بورلداى با تمامت لشكرها به يك بار حمله آوردند و
هامش
( 1 ) . متن : تحفه .
( 2 ) . متن : سپروتوقتنى بيكى .
( 3 ) . پايتخت آلانها .
( 4 ) . ق : برجك ؛ م ، ش : برحك .
( 5 ) . متن : نامدار .
( 6 ) . از جامع التواريخ اضافه شد .
( 7 ) . متن : شيبان .
( 8 ) . متن : بور .
( 9 ) . متن : بوقو .
( 10 ) . متن : باتو خان فرمود و تابور دلدارى .