احوال حكيم شاه محمد قزوينى سخن گفته خواهد شد « 1 » .
در دورهء مورد مطالعهء ما بتأليف يا بترجمهء كتابهايى در علم جغرافيا توجه شده و از آن جمله است :
كتاب هفت اقليم تأليف محمد امين رازى كه چون متضمن شرح حال بسيارى از رجال علم و ادب در هريك از اقليمهاى هفتگانه است ، آن را در شمار كتابهاى تذكره هم قرار مىدهند . تأليف اين كتاب ، كه در شمار تذكرهها و نيز ضمن ترجمهء حال مؤلف دربارهء آن سخن خواهم گفت ، در سال 1002 ه انجام گرفت . ويژگى جغرافيايى آن از آن رويست كه مؤلف « ربع مسكون » را بنابر شيوهء جغرافيانويسان بهفت اقليم منقسم ساخت و بعد از بيان مرزها و درازا و پهنا و كوهها و رودها و شمارهء شهرهاى آن بذكر يكايك شهرها و توصيف و تاريخ آنها و ياد كردن بزرگان منسوب به آنها پرداخته و ازين راه كتابى فراهم كرده است كه هم ارزش جغرافيايى و تاريخى دارد و هم اهميت ادبى .
ديگر مجمع الغرائب است از سلطان محمد بن درويش محمد مفتى بلخى كه بنام پير محمد خان حاكم اوزبك بلخ تأليف شد . مؤلف كه كتابهايى در تاريخ و دربارهء مخلوقات خوانده و اطلاعاتى فراهم آورده بود ، خواست آنها را در معرض قبول پير محمد خان كه بتازگى بر تخت فرمانروايى بلخ نشسته بود ، درآورد . وى مىگويد كه زادگاه و باشيدنگاهش بلخ بود و از آنجا بشهرهاى پيرامون سفرهايى كرد و از شگفتيهاى آن شهرها داستانها به ياد دارد . كتاب بپانزده باب تقسيم مىشود و مضمون مطلبهايش كه خالى از پراكندگى نيست چنينست « 2 » : 1 ) مطلبهايى دربارهء كرات آسمانى ، سيارات ، شكلهاى
هامش
( 1 ) - فعلا بنگريد بكشف الظنون ، استانبول ، ج 1 ستونهاى 696 - 697 ؛ فهرست نسخههاى خطى فارسى در كتابخانهء ملى پاريس ، ج 1 ص 80 - 81 .
( 2 ) - نقل بهمهء الفاظ نيست .