نوشته شده و هر تعليم مشتمل بر چند « نظر » است : تعليم نخست ) در معرفت عقايد پارسيان . 2 ) در باز نمودن عقايد هندوان . 3 ) در عقيدهء تبتيان . 4 ) در عقايد يهود . 5 ) در عقايد ترسا . 6 ) در عقايد مسلمان . 7 ) در عقايد صادقيه .
8 ) در عقايد واحديه . 9 ) در اعتقادات روشنيان . 10 ) در عقايد الهيه . 11 ) در عقيدهء حكما . 12 ) در عقيدهء صوفيه . نظرى به « نظر » هاى تعليم نخست اين كتاب بستگى مؤلف را به تعليمات آذر كيوان ثابت مىكند ولى بقطع و يقين معلوم نيست كه او كه بود زيرا از خود در كتاب نامى نياورد و به همين سبب از چند تن هريك بمناسبتى بعنوان مؤلف اين كتاب ياد شده است مثل محسن فانى كشميرى ( م 1081 ) « 1 » و سيد ذو الفقار على حسينى اردستانى متخلص به « موبد » و معروف به « موبد شاه » و سرانجام كيخسرو اسفنديار پسر آذر كيوان .
از دبستان مذاهب برمىآيد كه مؤلف آن در پتنا از شهرهاى معروف هند زاده شده و در همان شهر برآمده و با آذركيوانيان محشور بوده و بهمراه چند تن از آنان از پتنا باكبرآباد رفته و بعدها براى تهيهء مطلبهاى كتاب خود بسفرهاى گوناگون پرداخته و از آن جمله چندى در مشهد بسر برده است . وى تأليف كتاب خود را بسال 1055 آغاز نموده و بعد از مدتها كار و تجديدنظر آن را ميان سالهاى 1064 - 1067 بپايان رسانيده است . متن اصلى اين كتاب نخستين بار بسال 1224 ه . ق در كلكته و بسال 1260 ه . ق در تهران و بسالهاى 1264 و 1267 در بمبئى چاپ شد . ترجمههايى از آن بانگليسى ترتيب يافت كه بهترين آن بدست
Shea
و
Troyer
انجام شده و بسال 1843 در پاريس بطبع رسيده است . آخرين طبع متن فارسى آن با تصحيح انتقادى و تعليقات بسال 1362 ش در تهران بوده است « 2 » . مؤلف در پايان كتاب قابل توجه
هامش
( 1 ) - دربارهء او بنگريد بتذكرهء نتايج الافكار ص 541 - 542 و بفهرست نسخههاى فارسى كتابخانهء موزهء بريتانيا ج 3 ص 1081 و مأخذهايى كه آنجا ذكر شده است .
( 2 ) - دربارهء دبستان مذاهب رجوع شود به :Encyclopedie de l'Islam , Nouvelle edition , tome II , p . 75-