حكايتها نتيجههاى اخلاقى همراهست . بابهاى پنجگانهء كتاب اينهاست : باب اول در آداب معاشرت و قواعد سخن گفتن ؛ باب دوم در نيكوكارى و فوايد اجتناب از مردمآزارى ؛ باب سوم در بيان تسليم و رضا و كيفيت بخت و اقبال ؛ باب چهارم در بيان آداب مصاحبت و كيفيت رفتار با خلق ؛ باب پنجم در بيان قناعت و سخاوت و همت و بيان آفت حسد ؛ خاتمه حكايت رعنا و زيبا و بيان مكر زنان و مردان .
در آغاز هريك از بابهاى ياد شدهء محبوب القلوب شرحى دربارهء موضوع آن باب آمده و سپس حكايتهايى بتناسب نقل و از آن نتيجهء اخلاقى گرفته شده و بدين ترتيب كتاب در اصل و اساس مبناى اخلاقى يافته است و ايراد حكايات در ذيل چند مبحث اخلاق و براى توضيح و تبيين مقصود و اثبات بيان مؤلف در آن مبحثهاست . از جانبى ديگر مىتوان اين كتاب را در زمرهء كتابهايى آورد كه در آنها حكايات بر گرد يك يا چند محور گرد آمدهاند .
در باب دوم محبوب القلوب ، بعد از ايراد چند حكايت ، داستان گنجور عابد و شمسه و قهقههء وزير گنجانيده شده كه خود داراى چندين حكايت است و بسبب وجود همين داستان مفصل و حكايتهاى مربوط به آنست كه كتاب محبوب القلوب را شمسه و قهقهه نيز ناميدهاند ، و هم ازين حكايت نسخههاى مستقل جداگانهيى ترتيب يافته است زيرا خود مقدمهيى مستقل دارد و مؤلف در آن مقدمه با انشاء بسيار مغلق سبب تأليف و تحرير آن را بيان مىكند و نيز معلوم مىدارد كه آن را در هرات بعهد حكومت صفى قلى خان تنظيم نموده است « 1 » .
حكايت رعنا و زيبا هم كه در خاتمهء كتاب گنجانده شده ، ظاهرا تمام يا بازماندهيى از مجموعهء حكاياتيست كه ممتاز فراهى نخستين بار فراهم آورده
هامش
( 1 ) - بنگريد به محبوب القلوب مشهور بشمسه و قهقهه چاپ تهران 1336 ، ص 121 ببعد و نيز رجوع شود بفهرست نسخههاى فارسى در كتابخانهء ملى پاريس ، ج 4 ، ص 72 - 73 .