مقدماتى كه از خصوصيات و لوازم آن بود بمعرض تحرير درآورد » « 1 » .
چندگاهى بعد « پنجهء حب الوطن آويختهء دامان خاطر » مؤلف شد و او را از اصفهان بفراه و از آنجا بهرات و مشهد و سرانجام بالكاى « درون » « 2 » نزد حاكم آنجا منوچهر بن قرچقاى كشيد و او مدتى را درين ناحيت بخوشى گذراند ليكن در جنگهاى سرحدى كه با طايفههاى متمرد درگرفت كتاب محفلآراى وى با آنچه داشت بغارت رفت و او بعد از مدتى در خبوشان ( قوچان كنونى ) ديگر بار بگرد آوردن حكايتها و تحرير و تأليف تازهء آنها همت گماشت و اين بار آن را محبوب القلوب ناميد و در ديباچه و مقدمه و پنج باب و خاتمه تنظيم نمود ، و اين همانست كه بمناسبت يكى از حكايات شيرين باب دوم كه خود مجموعهيى از داستانها را بدنبال مىآورد به شمسه و قهقهه اشتهار يافت .
ديباچه و بسيارى از درآمدهاى قصص و حكايات درين كتاب داراى نثرى مصنوع و مغلق همراه با اطناب و درازكشى بيهوده و نابهنجار در سخن است ولى چون ازين موردها بگذريم يعنى وقتى كه گفتار مؤلف با روايت و نقل همراه شود ، از مبالغه در اطناب و صنعت در كلامش كاسته مىشود و سخن وى چنان با تصنع و اطناب و اغلاق همراه نيست كه مقصود اصلى فراموش گردد و خواننده از درك معنى بازماند .
در ديباچهء كتاب بعد از حمد و ستايش خداوند و پيامبر و امامان ، سرگذشت مؤلف آمده و از سبب تأليف كتاب سخن رفته است ، و مقدمه داراى پنج مقاله در بعضى از مبحثهاى تدبير منزل و تهذيب نفس و آداب معاشرت و ضيافت و اكل و شرب و شكرگزارى نعمتهاى الهيست كه با آنها حكايتها و با
هامش
( 1 ) - ايضا همان صفحهء 13 .
( 2 ) - « درون از اقليم چهارم است ، در سنوات سابقه و قرون ماضيه در تصرف واليان خوارزم بود ، در زمان خاقان گيتىستان شاه عباس ماضى انار الله برهانه اضافهء ممالك محروسه گرديد ، و در درون قلعهايست كه دست تصرف سلاطين از دامن خاكريزش كوتاه است » . كتاب مختصر مفيد ، محمد مفيد مستوفى ، ويسبادن 1989 بتصحيح آقاى دكتر سيف الدين نجمآبادى ، ج 1 ، ص 217 .