چون توليت وقف مرا شد آيين * بودم همه وقت از تردد غمگين
نه فرصت طاعت و نه زر شد پيدا * چون كافر درويش نه دنيا و نه دين
و در موارد بسيارى ديگر از كتاب اشعارى مىيابيم كه بمناسبت مقام سروده و بر نثر افزوده شده است و در كتاب ديگرش مختصر مفيد هم باشعارى ازو بازمىخوريم . دو نسخه از « ديوان مفيد » بتحقيق ولاديمير ايوانف در فهرست نسخ خطى فارسى انجمن آسيايى بنگال به محمد مفيد مستوفى نسبت داده شده است ولى چنان كه مرحوم ميرزايف در شمارهء پنجم سال 1959 ميلادى مجلهء « مسائل خاورشناسى شوروى » توضيح داده از شاعرى ديگر بنام محمد مفيد بلخى است « 1 » .
2 - مختصر مفيد كتاب ديگر محمد مفيدست « در احوال بلاد ولايت ايران » همراه با نكات متعدد تاريخى و احاديث و روايات و اسمار و حكايات كه بمناسبت دربارهء شهرها و ناحيتها آورده است . تأليف اين كتاب بسال 1087 در دكن آغاز شد و بسال 1091 در لاهور پايان يافت « 2 » و همچنانكه مؤلف در ضمن عنوان كتاب اشاره كرده مربوطست بجغرافياى ناحيتها و مملكتهاى مختلفى كه در قلمرو شاهنشاهى صفوى قرار داشت و مؤلف آن را در جواب گفتار كسى كه بعظمت پادشاهان چين و ماچين و ترك و روم اشاره كرده بود ، در اثبات عظمت و وسعت شاهنشاهى صفوى و ممالك تابع آن نوشته و براى بيان چنين معناى كوتاهى هفت صفحه از ديباچه را سياه نموده و چندبار معنيهاى نامتناسب را از راه اطناب و اسهاب بهم درآميخته است « 3 » .
محمد مفيد در تأليف اين كتاب از كتابهاى معروف متقدم و متأخر در
هامش
( 1 ) - بنگريد بمقدمهء آقاى ايرج افشار بر جامع مفيدى ، ص هشتم و نهم .
( 2 ) - « كتاب مسمى به مختصر مفيد » ، ويسبادن 1989 ص 386 - 387 . فهرست نسخههاى خطى فارسى كتابخانهء موزهء بريتانيا ، ص 427 - 428 . مقدمهء آقاى ايرج افشار بر جامع مفيدى ، ج 3 جزء اول ص هشتم .
( 3 ) - ديباچهء كتاب مختصر مفيد ، ص 2 - 9 .