40 - حسن بيگ خاكى « 1 »
حسن بيگ بن محمد بيگ خاكى شيرازى از مورخان اوايل سدهء يازدهم هجريست . جد سوم او شمس الدين عبد الله خاكى شيرازى از خدمتگزاران سلسلهء آققويونلو بود و بسال 902 در تبريز وفات يافت . خود او در عهد اكبر بهند رفت و در 1007 هجرى منصب بخشى گجرات به او تفويض شد و او همچنان در خدمت تيموريان هند بود تا دور سلطنت بجهانگير رسيد و اين بار رياست ديوان پتنا را به دو دادند و او درين مقام بود تا سرانجام در ماه صفر سال 1022 هجرى در آن شهر وفات يافت .
وى مؤلف كتابيست بنام احسن التواريخ كه گاه باشتباه منتخب التواريخ نيز ناميده شده است و تاريخيست عمومى از آغاز تا سال 1021 ه كه تأليف آن در عهد سلطنت جلال الدين اكبر آغاز شد و بعهد جهانگير پادشاه يك بار در بيستم رجب سال 1019 بپايان رسيد و باز مطلبهايى بر آن افزوده شد چنان كه دومين نوبت اتمام آن بسال 1021 ه كشيد .
نيازى بيادآورى اين مطلب نداريم كه اين احسن التواريخ غير از كتاب همنام ديگريست تأليف حسن بيگ روملو كه ذيل شمارهء 23 پارسىنويسان عهد بدان اشاره كردهام .
قسمتهاى بزرگى از احسن التواريخ خاكى مقتبس است از « نسخ جهانآرا » ولى با آن از بسى جهات تفاوت دارد و در مقام و مرتبهء خود يكى از تواريخ عمومى قابل توجهست . مؤلف مطلبهاى خود را با تاريخ انبيا و پادشاهان قديم آغاز كرده و آنگاه پرداخته است ببيان سرگذشت پيامبر اسلام و خليفگان و سلسلههاى سلاطين عهد عباسى تا حملهء مغول شامل سلسلههاى بزرگ و كوچك ايران و آسياى صغير و مصر و سوريه و يمن و تركستان . -
هامش
( 1 ) - بنگريد به : فهرست نسخههاى فارسى در كتابخانهء موزهء بريتانيا ، ريو ، ص 886 - 887 و به تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى ، ص 357 - 358 .