وضع كتاب قاموس المحيط فيروزآبادى « 1 » نيز همين بود و پيداست كه در خارج از ايران توجه به اين كتاب پرارزش بيشتر رواج داشت « 2 » و اگر بخواهم آنها را در شمار اثرهاى ادبشناسان ايرانى بياورم كارى دور از انصاف كردهام . تنها ذكر نام يكى از آنها را كه در همهء كشورهاى اسلامى رواج دارد ، در اينجا لازم مىدانم و آن شرح و تكملهييست بسيار مشروح از قاموس بنام « تاج العروس من جواهر - القاموس » تأليف سيد محمد مرتضى حسينى واسطى ( م 1205 ه ) كه اثر خود را در ده مجلّد پرداخت و آن تاكنون چندبار در مصر و لبنان بطبع رسيد .
از جملهء كارهاى اديبان پارسىگوى ايران و هند كه دربارهء اين كتاب كردهاند يكى شرحى است به فارسى از محمد بن حسن شروانى ( م 1098 ه ) كه اسمعيل پاشا بدان اشاره كرده است . ديگر دو كار سودمند است از محمد يحيى بن محمد شفيع قزوينى ( سدهء يازدهم ه ) به فارسى كه نخستين ترجمهيى از قاموس است بنام « ترجمان - اللغه » كه يك بار بسال 1273 ه در حاشيهء قاموس و بارى ديگر نيز به همين گونه چاپ شد و دومين تكملهييست بر قاموس بنام « الجموع و المصادر » كه در آن جمعها و مصدرهايى كه به نظر صاحب قاموس نرسيده است گردآمده و در دو « مقصد » ، هريك شامل چند باب ، مذكور افتاده است . از اين كتاب نسخههايى در كتابخانهء مدرسهء عالى سپهسالار وجود دارد .
ترجمهء ديگرى از قاموس داريم بنام « قابوس » كه در آن گذشته از قاموس فيروزآبادى از برخى لغتنامههاى ديگر هم براى افزودن لغتها و اصطلاحها استفاده شده . نام گزارنده محمد حبيب اللّه است و او كار خود را بسال 1147 آغاز كرد و آن را بنام ناصر الدين محمد شاه پادشاه غازى گوركانى ( 1131 - 1161 ) درآورد « 3 » .
هامش
( 1 ) - دربارهء او بنگريد به همين كتاب ، ج 3 ، چاپ دوم ، ص 286 .
( 2 ) - كشف الظنون ستونهاى 1308 - 1310 ، ديباچهء تاج العروس چاپ بيروت .
فهرست كتابخانهء مدرسهء عالى سپهسالار ، ج 2 ، ص 237 - 241 .
( 3 ) - نسخههايى ازين كتاب در كتابخانهء موزهء بريتانيا ج 2 ، ص 511 ؛ فهرست كتابخانهء مجلس شوراى ملى ج 3 ، ص 111 موجودست .