نظام الدين احمد
يكى از پزشكان ايرانى قرن يازدهم بنام نظام الدين احمد گيلانى در هند و در خدمت قطب شاهيان گلكنده بسر مىبرد . اين خاندان از 918 تا 1098 ه در گلكنده فرمانروايى داشت و نظام الدين احمد از آن سلسله با سلطان عبد اللّه ( 1020 - 1083 ه ) معاصر بود و در خدمت وى بسر مىبرد و كتاب فارسى اسرار الاطبّا را در شناخت بعضى داروها بنام او نوشت و آن را در چهار فصل ترتيب داد . وى كتاب ديگرى بپارسى در « درمان بواسير » دارد . اين پزشك ببعضى خرافات و اوهام در دانش پزشكى اعتقاد داشته و آنها را در گفتارهاى طبّى خود راه داده است و ازينروى در ذكر داروها و درمانها حتى بخاصيت چيزهايى مثل دندان و استخوان و سرگين جانوران ، كشتن بوم و وارونه سوار شدن بر خر هم اشاره مىكند . وى نام و خاصيّت داروهاى هندى را هم همراه داروهاى ديگر در كتاب خود آورده است « 1 » .
چند داروشناس ديگر هم در پايان اين عهد اثرهايى از خود بر جاى نهادهاند مانند مسيح الملك محمد يوسف معاصر با احمد شاه درانى ( 1160 - 1187 ه ) صاحب رسالهء چوب چينى در ذكر فايدهها و راه به كار بردن آن « 2 » ؛ محمد شريف خان دهلوى معاصر شاه عالم ( 1173 - 1221 ه ) و محمد شاه ثانى ( 1221 - 1253 ه ) صاحب كتاب فارسى « تأليف شريف » در ذكر داروهاى هندى و خواص آنها به ترتيب حروف ، و كتاب فارسى علاج الامراض كه آن را بسال 1177 تأليف نمود « 3 » .
در دامپزشكى نيز كتابهايى به فارسى ازين عهد در دستست . مراد ما از دامپزشكى دانشى است كه موضوع آن تربيت و نگاهداشت جانوران اهليست و ايرانيان آن را به ستور پزشكى و شكرهدارى ( تربيت و نگاهداشت مرغان شكارى ) منقسم
هامش
( 1 ) - از كتابهايش نسخههايى در كتابخانهء دانشگاه تهران موجودست . فهرست آن كتابخانه ج 3 ، ص 717 و 751 .
( 2 ) - فهرست نسخههاى خطى فارسى در كتابخانهء ملى پاريس ، ج 2 ، ص 132 .
( 3 ) - ايضا همان كتاب و همان جلد ، ص 110 - 111 .